De joden hebben mij die kool gestoofd!

Jodenbakkes

Wat doet een biograaf met ongegeneerd antisemitisme in zijn bronnen? Ik zit met een kwestie die ik niet opgelost krijg. Moet ik overnemen dat Jacob van Lennep over professor Goudsmit schrijft dat die een allersmerigste smous is die zijn handen aan het tafellaken afveegt? Moet ik net als hij steeds vermelden of iemand joods (of rooms) is? Is het Handelsblad een samenzweringsorgaan van de Amsterdamse joden? Als Van Lennep op een gegeven moment niet herkozen wordt als lid van de orde van advocaten, meent hij dat de joden hem die kool hebben gestoofd. Dat hij niet herbenoemd werd als lid van de Tweede Kamer zou te wijten zijn aan ‘een prachtige coalitie van vrijzinnige joden en roomschen’. Wat moet ik doen met een reisbeschrijving waarin Van Lennep aangeeft dat de boot vol was met zeezieke Joden, spugende Jodinnen en kinderen die de kinkhoest hadden? En hoe te handelen met een brief waarin Jacob een tekeningetje maakt van ‘die Jood met dien schriklijken neus’ die Jacob op zijn reis door Zwitserland achtervolgt als een nachtmerrie? Als hij de man met zijn ‘infaam Jodenbakkes’ vervolgens leert kennen, schrijft hij opgelucht dat ‘de leelijke Jood geen Jood, maar een zeer hupsche en geestige vent’ is. Van Lennep bewerkte zijn brieven tot een reisverhaal, en daarin veranderde hij de lelijke jood in een gewone Duitser. Met andere woorden: hij had best door dat je in het openbaar niet zo schrijft over mensen.

Nu was dit soort antisemitisme in de negentiende eeuw niet zo beladen als het nu is, en over roomsen schrijft Van Lennep met evenveel vooroordelen. Maar dat maakt de kwestie niet makkelijker voor een biograaf, want zijn lezer is wél van deze tijd. Wij weten waar dat wat toen zonder gêne uitgesproken werd, toe geleid heeft en voor ons zijn dergelijke aanduidingen ontoelaatbaar. Moet ik de onaanvaardbare passages dan weglaten? Ik zal dat zeker doen als die niet van belang zijn in het verhaal. Maar de complottheorie die Van Lennep in verband met joden en roomsen aanhangt, heeft wel degelijk met zijn biografie te maken. Ik weet nog niet hoe ik me daaruit moet redden. Maar ik kan me niet voorstellen dat andere biografen daar niet ook mee te maken hebben gehad. Wie kan me vertellen hoe die daarmee omgegaan zijn?

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2016 hoop ik de biografie van Jacob van Lennep te voltooien, zodat hij het jaar daarna kan verschijnen.

5 responses to “De joden hebben mij die kool gestoofd!”

  1. Corry gosker says :

    Geen idee! Voetnoten?? En zou het echt zo zijn dat een beetje gepruttel over een medemens kan lijden tot verschrikkelijke massamoord?
    Als ik door mijn ooghaartjes naar Arnon Grunberg Kijk zie ik gewoon een keppeltje neerdalen en sidelocks groeien, dan lach ik van binnen, ach ja, heerlijk dat wij allen anders zijn en toch hetzelfde, nu nog omgaan met elkaar. Zou het daarin zitten: in het omgaan??

  2. Ewoud Sanders says :

    Dag Marita, Ik zou er een aparte paragraaf of een apart hoofdstuk aan wijden. Net zoals Wim Hazeu dat heeft gedaan in zijn biografie van Slauerhoff. Waarin je dan onder meer bovenstaande observaties kwijt kunt (graag met die tekening erbij!).
    Aanvankelijk hadden ook literatoren geen moeite met antisemitische stereotypen, maar op een gegeven moment slaat dat om. Wanneer was dat precies bij vL? Wel in zijn brieven, maar niet in het reisverslag. En eerst wel in boeken en in latere edities niet meer? Dit maakt deze informatie juist interessant, omdat ze iets zeggen over maatschappelijke veranderingen / de toegenomen gevoeligheid voor discriminatie / de emancipatie van de joden / de respons van joden, enz.
    Kortom: maak er juist een onderwerp van. Zet zeker ook de ‘onaanvaardbare passages’ bij elkaar en leg de lezer van nu uit hoe die in context moeten worden geplaatst. Bedenk dat die onaanvaardbare passages tzt sowieso te vinden zullen zijn, in bronnenedities op internet. Aan jou nu de kans om ze te duiden.
    Ewoud Sanders

  3. Kees van Hage (dr. Joodse Studies) says :

    Als ik u was zou ik alles wat Van Lennep geschreven heeft laten staan.
    Hij is verantwoordelijk voor de inhoud en u bent het voor het commentaar.

  4. EuropeDirectA (@EuropeDirectAms) says :

    beste Marita, voetnote lijkt me prima, of in de inleiding oid een uitleg zoals deze! Ik lees de biografie over Menno ter Braak van Leon Hanssen-meesterlijk hoor.En ook ter Braak was niet vies van dit soort opmerkingen-al minder dan van Lennep, maar toch, en ook dat was in zijn tijd verklaarbaar (maar daarom niet minder ongepast, vanzelf).Te rade gaan bij Hanssen?

  5. Jan Postma says :

    Mij lijkt het functioneel om alle voorbeelden wel te vermelden en dan als biograaf aan te tekenen dat deze uitlatingen destijds een heel andere lading hadden dan nu. Een biografie biedt immers niet alleen inzicht in een persoonlijk leven, maar is toch ook bedoeld om de tijdgeest weer te geven. Zelf schrijf ik een biografie van Alexander Gogel, die anti-joodse opmerkingen heeft geplaats, die echter een politiek karakter hadden. De joden waren voor het overgrote deel oranjegezind, wat Gogel als patriot tegenstond.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: