De vrouw van Rembrandt was geen boerentrien

RembrandtSaskia

In 1848 schreef Jacob van Lennep een ‘vaudeville’ (wij zouden tegenwoordig zeggen: een musical) over Rembrandt. De opvoering zou geld in het laatje moeten brengen van het fonds voor de oprichting van een Rembrandt-standbeeld. Het stuk is inderdaad opgevoerd, ik heb nog niet kunnen achterhalen waar. Indertijd waren het burgers die het initiatief namen voor de oprichting van een standbeeld en die ook het geld daarvoor bij elkaar harkten. Van Lennep was een van die burgers. Maar juist in 1848 kelderde het bedrag dat al bij elkaar gebracht was door een ‘beurskrach’ in Europa, veroorzaakt door de revoluties van 1848. Van Lennep was niet te beroerd om zijn pen in te zetten om de kas weer aan te spekken. Het beeld kwam op de toenmalige Amsterdamse Botermarkt te staan in 1852.

In zijn stuk neemt Van Lennep het niet nauw met de historie, zelfs als ik er rekening mee hou dat hij sommige dingen toen nog niet kon weten. Hij laat Prins Frederik Hendrik, Rubens en Rembrandt gezellig met elkaar keuvelen over schilderkunst, terwijl hij wist dat Rubens nooit in contact geweest is met de Hollanders. Hij legt Rembrandt theoretische bespiegelingen in de mond waar deze nooit weet van heeft gehad. Saskia van Uylenburg is in het stuk de geliefde van Rembrandt en een boerinnetje uit Ransdorp. Ze werkt bij haar oom in Amsterdam, de baas van het Heeren-Loogement, ze knort op Rembrandt omdat hij nooit tevreden is over zijn werk en streeft naar ‘volkomenheid’. Zijn talent wordt ontdekt door Rubens die toevallig in het Heeren-Loogement een afspraak met Prins Frederik Hendrik heeft.

In 1848 was nog niet algemeen bekend hoe de vrouw van Rembrandt heette en dat ze de dochter van een Friese burgemeester was. Iedereen dacht dat ze een anoniem boerinnetje was uit het Waterlandse. Jacob van Lennep kende haar naam omdat die al in 1810 in een document was aangetroffen en hij moet die gehoord hebben in gesprekken van oudheidkundigen, waardoor hij haar naam kon gebruiken in Rembrandt van Rijn, historische schets in één bedrijf. Maar dat haar oom de baas van het Heeren-Loogement was is puur verzinsel. Pas in 1849 werden papieren ontdekt waaruit bleek dat de bruid van Rembrandt uit Leeuwarden kwam, en vervolgens zocht de Amsterdamse stadsarchivaris Pieter Scheltema (Piet Perkament genoemd) contact met de predikant van Sint Annaparochie. Deze man kon hem een afschrift sturen uit het kerkboek, waaruit klinkklaar bleek dat Rembrandt en Saskia op 22 juni 1634 getrouwd waren. Over de ontdekking van de vrouw van Rembrandt schrijft Ben Broos in het jaarboek 2014 van De Vrije Fries, en daaraan ontleen ik deze gegevens.

Van Lennep maakt van Rembrandt in zijn vaudeville een typisch romantische geniale kunstenaar. Dat herhaalde zich trouwens kort geleden in de tv-serie over Rembrandt: ook daar was Rembrandt meer een getroubleerde 19e eeuwse dan een 17e eeuwse kunstenaar.

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2017 voltooi ik de biografie van Jacob van Lennep, die op 16 januari 2018 verschijnt, in het jaar dat Van Lennep 150 jaar dood is.

3 responses to “De vrouw van Rembrandt was geen boerentrien”

  1. Fred Feddes says :

    Het stuk is gespeeld op 7, 9, 16 en 20 december 1848 in de Stadsschouwburg in Amsterdam, met een reprise twee jaar later, op 20 september 1850, ter gelegenheid van het Letterkundig Congres. Op de oudekrantensite http://www.delpher.nl (zoektermen Lennep Rembrandt, periode 01-01-1848 – 31-12-1850) vond ik aankondigingen voor de voorstellingen, en ook een advertentie voor de gedrukte versie à 45 cent.
    De recensie in het Algemeen Handelsblad van 11 december 1848 noemt het stuk “alleszins welkom” maar maakt ook duidelijk dat er nogal wat aan mankeert. Het personage Rembrandt komt niet erg uit de verf, zo oordeelt de krant: “Het schijnt ons intusschen toe, dat de schrijver niet welgedaan heeft, zijnen hoofdpersoon zoo zeer te verwaarloozen.” De ware ster is Rubens, of “Rubbens”, zoals hij hier heet. Ook is er kritiek op de zangpartijen: “Wie de woorden duidelijk wil doen hooren, verliest den goeden zangtoon, en die goed zingt, doet de woorden niet verstaan.”
    Volgens een eerder bericht werd de voorstelling “door een uitgelezen kunstminnend, ofschoon niet zeer talrijk publiek bijgewoond”. Na afloop werd Van Lennep “met eenparige toejuichingen ten tooneele geroepen”.

  2. maritamathijsen says :

    Geweldig dat het stuk zo snel van data voorzien is. Dank u wel.

Trackbacks / Pingbacks

  1. Merkwaardig (week 14) | www.weyerman.nl - 5 april, 2015

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: