Zondige bewegingen

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Er is een merkwaardig dagboekje van Jacob van Lennep, geschreven tussen 22 augustus en 28 september 1827. Hij doet daarin aan zelfonderzoek en het lijkt waarachtig wel of hij bekentenissen aan de tegenwoordig zo favoriete psychiater van schrijvers, Bram Bakker, doet. Hoewel hij getrouwd is heeft hij toch duidelijk last van ‘kwade bewegingen’. Ik wil het ook best klip en klaar zeggen, zodat er geen misverstanden komen: hij heeft er behoefte aan zichzelf af te rukken. En hij roept God aan om hem van die neiging af te helpen: ‘O Heer! dood toch in mij die wortel van kwade bewegingen door de algenoegzame kracht uws geestes!’ (23 augustus). Maar God verlost hem niet, dus opnieuw smeekt hij: ‘O Heer! reinig mijn harte en zuiver mij van onkuische gedachten en bewegingen’. Dat is nadat hij ’s middags (25 augustus) twee lieve meisjes gezien heeft: de leuke jonge zus van zijn vrouw en de lieve zus van beste vriend. Eind september is het weer zover: ‘Verscheidene zondige bewegingen gevoeld en den wil niet gehad om die te onderdrukken. O God! wat ben ik een zondig mensch! wie zal mij verlossen van dit lichaam des doods?’ Dan krijgt hij ook nog depressies: ‘O Heer! welk eene zwaarte in ’t hoofd en tegenzin in ’t werken heeft mij den ganschen dag gekweld! Het was mij of ik denk- en geestvermogens miste.’ Een deel van zijn kwellingen wijt hij aan de drank: ‘Ik dronk te veel wijn, althands na den eten hinderden mij verscheidene booze en verkeerde gedachten, die ik moeite had te onderdrukken. O God! wat is de mensch, en hoe zwak als zijne neigingen in ’t spel komen. Reinig mij Heer! van mijn verborgen zonden!’ (20 september). Na het eten komt zo’n zwak moment vaker voor: ‘Na den eten had ik aanvechtingen des Satans, die ik echter wederstond’, en toen ging hij braaf thee drinken met zijn vrouw.

Nu is zijn vrouw wel tien jaar ouder dan hij, maar dat de deur nog niet op de knip was blijkt wel daaruit dat er nog vier kinderen geboren zouden worden.

Leuk, maar moeten deze opwellingen in de biografie? In 1835 schrijft Gerrit van de Linde (De Schoolmeester) een prachtige brief aan Jacob van Lennep: “ik beschouw u als de vertrouweling van zijn hart maar ik had niet begrepen dat ik u bericht moest geven van elke erectie waarvan mijn pantalon getuige is”*. Moet ik dan wel van elke opstijging achter de broeksklep melding maken? Ik denk dat die van 1827 ‘functioneel’ zijn, want het vreemde is dat Van Lennep in die tijd ook buitengewoon vroom is, en tobt met zijn geloof dat volgens Isaac da Costa niet diep genoeg gaat. Hij gaat gebukt onder schuldgevoelens.

Het is overigens opmerkelijk dat dit dagboekje bewaard is gebleven, want meestal zijn dit soort intieme zaken in de papieren van Van Lennep doorgestreept, onleesbaar gemaakt of geheel verdwenen.

* Ik parafraseer deze brief van 10 november 1835, zie Waarde Van Lennep, p. 81.

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2017 voltooi ik de biografie van Jacob van Lennep, die op 16 januari 2018 verschijnt, in het jaar dat Van Lennep 150 jaar dood is.

7 responses to “Zondige bewegingen”

  1. Teunis Bunt says :

    ‘Wie zal mij verlossen van dit lichaam des doods’ is een verwijzing naar Romeinen 7:24.
    Ik neem aan dat bewegingen niet duidt op de beweging van het masturberen. Anders schrijft van Lennep niet dat hij de beweging gevoeld heeft. Het moeten dus innerlijke bewegingen zijn. Is in dat geval ‘bewegingen’ te vertalen met ‘beweegredenen’?

  2. Hein Aalders says :

    Zeker moet je geen melding maken van élke opstijging achter de broeksklep, maar door dat tegengeluid van De Schoolmeester te laten horen zorg je al voor een nuance uit de tijd zelf. En het wel is wel degelijk functioneel om het probleem waar Van Lennep mee worstelt te benoemen en er voorbeelden van te geven, hij heeft het letterlijk zelf zo opgeschreven.
    Dat een preoccupatie op het seksleven ook te ver kan gaan was net te lezen in The New York Review of Books waarin Janet Malcolm de sensationele, ongeautoriseerde biografie van Ted Hughes door de Shakespeare-geleerde Jonathan Bate neersabelde: ‘If anything is our own business, it is our pathetic native self. Biographers, in their pride, think otherwise. Readers, in their curiosity, encourage them in their impertinence. Surely Hughes’s family, if not his shade, deserve better than Bate’s squalid findings about Hughes’s sex life and priggish theories about his psychology.’

  3. Henk Slabbekoorn says :

    Ook in de negentiende eeuw is er naast de verheven buitenkant van de waardige mensch net als nu de bonobo-achtige binnenkant. Het kan geen kwaad daar zo nu en dan wat van te merken.

  4. Jacques Klöters says :

    Mooi stukje Marita! Maar de afbeelding… wie is het, wie maakte haar en waar bevindt zij zich?

    goede groet

    Jacques

    • maritamathijsen says :

      Het is een kopergravure van de Hongaarse romanticus Mihály Zichy uit 1911, geheten Onanie of Masturbation, maar meer weet ik er niet van. Dus niet wie het voorstelt en waar de gravure te vinden is. Ja, op Google afbeeldingen!

  5. Dick Welsink says :

    Een mooie vondst. Lodewijk van Deyssel avant-la-letter.

  6. Leonieke Vermeer says :

    Mooi stuk! Op zich denk ik dat het wel relevant is hoe Van Lennep met zijn ‘zondige bewegingen’ omgaat, zeker gezien de preoccupatie van tijdgenoten met masturbatie en al het slechte (zowel op lichamelijk als maatschappelijk vlak) dat daarmee verbonden was, van ruggemergtering en een vroegtijdige dood tot zedenbederf en degeneratie. Er zijn wel een paar, maar inderdaad niet heel veel dagboeken, waarin masturbatie genoemd wordt, al dan niet in eufemistische termen of m.b.v. symbolen (Van Goltstein). Zo openlijk als het hier gebeurt in (en in die brief van De Schoolmeester), komt volgens mij niet vaak voor (of is in ieder geval niet vaak overgeleverd).
    Hoewel ik dus wel denk dat het relevant is om dit soort zaken te noemen, blijft het ethische aspect belangrijk. Hoe ver mag je gaan in het zoeken en beschrijven van intimiteiten? Mogen de slotjes die op sommige dagboeken zitten geopend worden? Moeten we dagboeken waarop ‘ongelezen verbranden’ staat lezen? Mogen we de doorgestreepte passages over ‘intieme zaken’ weer zichtbaar maken? Ik denk het wel, als we het maar zorgvuldig doen met het doel meer inzicht in het verleden te krijgen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: