Buiten spreekt noch denkt men over cholera en verdrinkt de kwellingen des levens in goeden wijn!

Kom maar naar Woestduin, schreef Jacob van Lennep op 30 augustus 1832 aan een vriend, ‘waar men over geene cholera spreekt noch denkt en de kwellingen des levens in goeden wijn verdrinkt’. Drie weken later meldde hij aan een andere vriend dat hij voor de choleracommissie in Amsterdam moest zijn en zijn buitenhuis Woestduin, bij Heemstede, ging verlaten. Rijkelui konden de cholera ontvluchten in hun buitenhuizen, maar Van Lennep had zich aangemeld voor de choleracommissie, uit een gevoel van burgerplicht. Wat kreeg zo’n commissie voor de kiezen? Dat moet niet meegevallen zijn. Cholera is geen fraaie ziekte. De bekende arts W. Vrolik stelde Berigten betreffende de Asiatische Cholera te Amsterdam samen en daarin staan de symptomen beeldend beschreven. De lijders braken onophoudelijk een vuil-witachtig vocht met een walgelijke geur. Ze hebben ook buikloop, van hetzelfde smerige vocht. Hun ogen zinken diep in, ze zijn bloeddoorlopen, en alle glans is verdwenen. Van buiten voelen ze ijskoud, maar van binnen klagen ze over een ondraaglijke hitte, waardoor hun dorst onlesbaar is. Het gezicht is bleek en blauw, de lippen grauw loodkleurig, de nagels worden donkerblauw en er verschijnen blauwzwarte vlekken op de huid. Hun stem is hees en zwak. In een paar uur kunnen ze helemaal veranderen en bijna onherkenbaar worden.V0010485 A young Venetian woman, aged 23, depicted before and after

Jacob van Lennep moet daarmee geconfronteerd zijn. Want de choleracommissies, die per wijk werkten, moesten zorgen voor opsporing van patiënten, ontsmetting van de huizen van lijders, vervoer naar de cholerahospitalen en snelle kisting van doden die in een gesloten koets naar speciale begraafplaatsen gebracht werden. Ze moesten lijsten bijhouden van lijders per straat. In Amsterdam vielen tijdens deze eerste cholera-epidemie 1200 doden.

De cholera was tot de jaren dertig een onbekende ziekte in Europa. In 1830 zocht de ziekte vanuit India een weg naar Rusland. Russische legers namen haar mee naar Polen, en vandaaruit raakten ook Pruisische gebieden bezet. Engeland sloot zijn havens tevergeefs tegen schepen uit de Oostzee: ook daar brak de ziekte uit. Begin 1832 had de cholera Parijs bereikt, waar de bevolking hysterisch reageerde. Er ontstonden complottheorieën: artsen zouden beloningen krijgen voor armen die aan de cholera stierven, kasteleins zouden wijn vergiftigen en zelf antistoffen innemen. Vluchtelingen brachten vervolgens de cholera naar België. De Nederlandse regering verwachtte dat de cholera uit Frankrijk zou komen, zoals alle kwaad, en verscherpte de controle aan de Belgische grenzen. Maar het kwaad kwam uit de zee, via een vissersschuit die in Scheveningen aanlegde op 25 juni 1832. De eerste dode viel op 1 juli. Een maand later bereikte de cholera Amsterdam, via een schipper uit Rotterdam, die dezelfde dag nog stierf. In godsdienstige kringen werd de cholera beschouwd als een straf van God voor de opstanden tegen het gezag, Europawijd in 1830.

In de uitgebreide familie van Jacob van Lennep viel geen choleradode. Cholera zou een ziekte zijn die onder haar slachtoffers geen standsonderscheid maakt, maar de lijsten van doden spreken dat tegen. Doordat de mannen van de wijkcommissies de namen van de slachtoffers bijhielden, met beroep, adres en leeftijd, kun je nu nog zien dat er op de Herengracht en Keizersgracht vrijwel geen doden vielen, tegen vele tientallen in de dichtbevolkte jodenbuurten. Het vijfhonderste slachtoffer bijvoorbeeld, was Mozes Cohen, liedjeszanger, 35 jaar oud.

Het lijkt er niet op dat Van Lennep erg aangeslagen is geraakt door zijn ervaringen in de commissie, die toch heftig moeten zijn geweest. Een gedicht, ontboezeming of verwerking in zijn romans ben ik niet tegengekomen. Daarentegen moet hij wel verder gedacht hebben over de bestrijding. Toen hij zich een kleine dertig jaar later met zijn volle gewicht op de realisatie van de Amterdamse waterleiding stortte, moeten zijn herinneringen aan de eerste epidemie misschien wel meegespeeld hebben. Onbesmet drinkwater, dat was een eerste vereiste voor een gezonde stad.

'Death's Dispensary.' An 1866 cartoon indicating water pollution as a source of disease.

POLLUTION CARTOON, 1866. ‘Death’s Dispensary.’ An 1866 cartoon indicating water pollution as a source of disease.

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2017 voltooi ik de biografie van Jacob van Lennep, die op 16 januari 2018 verschijnt, in het jaar dat Van Lennep 150 jaar dood is.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: