De duivelse viool

107e4d13e9cccd105c66db3d71ef439e

Jacob van Lenneps romans zijn nog wel enigszins blijven hangen in het collectieve geheugen van oudere Nederlanders. De Ferdinand Huyck stond nog wel eens op literatuurlijsten in de tijd dat leraren Nederlands … – nee, ik ga niet klagen, vul zelf maar in wat hier moet volgen. Toneelstukken van Jacob van Lennep kent helemaal niemand meer, en toch heeft hij er een stuk of veertig geschreven. Bij een of andere herdenking jaren geleden is zijn toneelstuk Het dorp aan de grenzen, waarin Belgen belachelijk worden gemaakt, nog wel eens opgevoerd.

Ik weet ook niet zeker of ik een pleidooi zou willen houden om zijn meest idiote stuk, De betooverde viool en het bloemen-oproer, een anakreontisch, romantisch, fantastisch, bloemrijk, tragi-komisch, met zang, dans en verderen vreemden toestel vercierd drama-ballet uit 1851 te heropvoeren. Maffer toneel is waarschijnlijk nooit geschreven. Stelt u zich een musical uit de stal van Van de Ende voor, een revue van André van Duyn, een script van Maria Goos en een voorstelling van Hans Klok, gooi die bij elkaar in een pan, roer eens flink, haal er een willekeurige schep uit en flikker dat op een podium, dan heb je misschien een idee van wat Van Lennep hier deed. Het was een bewerking van een stuk dat hij in Londen gezien had, en hij meende dat het een kassakraker zou worden. Nog nooit was aan het Leidseplein een stuk vertoond, ‘zoo rijk aan onwaarschijnlijkheden, aan anakronismen, aan dwaasheden, aan duivelskunstenarijen, aan onmogelijke toestanden’, schreef hij zelf. Hoofdpersoon is een werkloze violist die verliefd is op een freule. Maar hij wordt belaagd door een edelman die dezelfde freule om haar geld begeert. Freules papa heeft liever een geldjager mét adelstitel dan een armoedige kunstenaar. De dokter die optreedt blijkt de duivel zelf in vermomming te zijn. Dan verrijst ook nog de zeventiende-eeuwse duivelbanner Balthazar Bekker uit zijn graf op de planken. Het stuk begint in een herberg waar een bloemist overstuur binnen komt vallen, want hij heeft net de duivel gezien. Kort daarna treedt die dan ook in de gedaante van een zwartgeklede dokter binnen. Hij raakt in gesprek met de violist, en de dokter belooft de suïcidale kunstenaar aan zijn freule te helpen, maar alleen als hij zich aan zwarte kunst wil overgeven. Of hij daartoe zijn viool wil overhandigen. De mistroostige loser doet dat, waarop de dokter geesten oproept die onder veel rookwolken en gierende geluiden het instrument betoveren. Er volgt totale ontreddering van alle personages, want onder invloed van de duivelse dokter bedriegt iedereen elkaar. Maar het doel is bereikt: de freule wordt inderdaad verliefd op de violist, die zich op zijn betoverde viool ontpopt als een rattenvanger van Hamelen. Iedereen valt nu als een baksteen voor hem. De laatste akte speelt zich af in een broeikas waar lelies, dahlia’s, anemonen en andere bloemen tot leven gekomen zijn. Stelt u zich dus Halina Reijn als dahlia voor. Maar de bloemenpersonages zijn bepaald niet lieflijk, integendeel, ze worden onbehoorlijk agressief ten opzicht van de bloemist, die ze aanvallen om zijn snijgedrag. Uiteindelijk krijgt de violist zijn freule door de tussenkomst van Balthazar Bekker die en passant de duivel verdrijft. Bovendien weet Bekker de muzikant nog aan een koninklijke afkomst te helpen, zodat de papa van de freule in kan stemmen met het huwelijk – zie dit als zelfspot met Van Lenneps eigen romans over vondelingen die van hoge geboorte blijken te zijn. Het stuk is helemaal op rijm, er zitten nogal wat toespelingen op de actualiteit in. Zeker verwijst Van Lennep ook naar de razend virtuoze altijd in het zwart geklede violist Nicolai Paganini, die een duivel op de viool genoemd werd, en een slokje Faust en zijn zielsverkoop aan Mephisto zit er ook in. Morbide grappen te over, bijvoorbeeld wanneer de bloemist met een tuinschaar het verliefd kussende paartje probeert te scheiden. Tegen zoveel absurdisme was het Nederlands publiek niet opgewassen. Het stuk viel als een baksteen.

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2017 voltooi ik de biografie van Jacob van Lennep, die op 16 januari 2018 verschijnt, in het jaar dat Van Lennep 150 jaar dood is.

3 responses to “De duivelse viool”

  1. jacques klöters says :

    Hij was te vroeg Marita. Dertig jaar later kwam de eerste revue in Nederland en in dat genre waren dit soort scenes schering en inslag.

  2. Dick Welsink says :

    Misschien ziet Albert Verlinde er iets in…

  3. Tito Offerhaus-Sillem says :

    Het lijkt de toestand in onze wereld wel, was dát maar een toneelstuk….

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: