Geen ongestelde vrouwen in romans

Vrouwen zijn nooit ongesteld in romans uit de negentiende eeuw. Niet in de historische romans, maar ook niet in de grote naturalistische van het eind van de negentiende eeuw. Eline Vere, Madame Bovary en Anna Karenina zijn wel geregeld zwakjes maar nooit ongesteld. Ook in romans van vrouwelijke schrijvers wordt er nooit gezinspeeld op het maandelijkse ongemak. Ik ken maar één uitzondering, en die is van een man. Alexandere Dumas jr schreef La dame aux camélias. Hierin komt een beeldschone prostituee voor die in de hogere kringen van Parijs minnaars zoekt die haar onderhouden. Ze draagt altijd een witte camelia op haar borst, behalve enkele dagen per maand, dan is die rood. De roman is gebaseerd op het leven van de jong aan tbc gestorven courtisane Marie Duplessis. Haar graf kan nog bezocht worden op Montmartre. Giuseppe Verdi maakte van de roman de opera La Traviata. Maar voor andere voorbeelden moet ik naar de 20ste eeuw. Hoe zit het buiten de romanwereld …

Marie_Duplessis_(1)

Marie Duplessis

 

in de negentiende eeuw? Was menstruatie daar ook een taboe of schrijven de dames onder elkaar er wel over? Ik kom maar heel sporadisch er iets over tegen. De vrouw van de dichter Isaac da Costa schrijft er in haar dagboek heel openhartig over. Zij tekent aan: ‘24 augustus 1846 mogten wij beleven dat onze lieve Rebecca op haar dertiende jaar het eerst haar vrouwelijke zaaken kreeg. Groote dankstof.’ Ook de eerste menstruaties van dochter Hanna en Francisca, op veertienjarige leeftijd, kwamen in haar dagboek terecht. Ze noemt het steeds ‘de vrouwelijke zaken’ en zij dankt God ervoor. Het betekende duidelijk veel voor haar: de meisjes waren gezond in hun vruchtbare jaren gekomen. Omdat zij het over ‘wij’ heeft, denk ik dat Isaac ook ingelicht werd.

Bij de dichter Gerrit van de Linde (De Schoolmeester) kwam ik een spottende verwijzing tegen. Hij had een affaire gehad met de vrouw van de hoogleraar Van der Boon Mesch, en die leek zwanger te zijn geraakt. De hoogleraar was dat na vijf jaar huwelijk niet gelukt. Als dit geval uitkomt moet Gerrit de plaat poetsen. Vanaf een onderduikplaats schrijft hij aan Jacob van Lennep dat hij op een brief van hem hoopt: ‘Schrijf mij bid ik u toch spoedig, want ik verlang hier even vurig naar, als wellicht Van der Boon naar de menstruatie zijner Echtvriendin’.

In een pornografisch boekje uit de negentiende eeuw kom ik nog dit versje tegen:

Vraag

Waarmede staat de flinkste en dapperste officier,

Gelijk aan eene maagd, teêr als een anjelier?…

Antwoord

Dat beiden heet zijn van gedachten,

En er met grooten lust naar smachten,

Wanneer zij ’t maandlijksche verwachten.

Bij Van Lennep kom ik in de duizenden brieven van en aan hem die ik doorgewerkt heb nog maar één keer iets over de maandelijkse stonden tegen. Zijn vrouw Henrietta en zijn dochter Sara zijn op een gegeven moment in Zandvoort, waar ze zeebaden nemen, terwijl Jacob op reis is naar Duitsland. Zijn vrouw schrijft hem dat ze zullen terugkomen uit Zandvoort ‘als Saartje de epoque van de maand weder wagtende is’. Tampons bestonden nog niet, dus bij ongesteldheid werden er geen baden genomen. Zo’n mededeling geeft toch een ander beeld van de schuinsmarcheerder Van Lennep die ik in andere stukjes heb laten zien. Blijkbaar kon Henrietta vrij van taboes aan haar man schrijven over de ongesteldheid van de dochter. Peter Gay heeft in The Bourgeois Experience beweerd dat het Victoriaanse huwelijk veel liefdevoller was dan altijd aangenomen is, en dat ook de mannen veel zorgzamer waren voor de kinderen dan verondersteld werd. Zo’n kleine passage wijst inderdaad op gedeelde intimiteit.

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2016 hoop ik de biografie van Jacob van Lennep te voltooien, zodat hij het jaar daarna kan verschijnen.

8 responses to “Geen ongestelde vrouwen in romans”

  1. Gerard N. Borst says :

    Catherine Maheu uit Zola’s Germinal? Is voor het eerst ongesteld geworden voordat zij gemeenschap heeft met het hoofdpersonage Etienne.

  2. Gerard N. Borst says :

    Catherine Maheu uit Zola’s Germinal? Is voor het eerst ongesteld geworden voordat zij gemeenschap heeft met hoofdpersoon Etienne. Daarvóór is zij trouwens al ontmaagd.

  3. Leonieke Vermeer says :

    Het dagboek van Hanna da Costa lijkt inderdaad uitzonderlijk. Willemijn Ruberg schrijft in haar boek Conventionele correspondentie (p. 86-87) dat seksualiteit en menstruatie taboe waren. Ze noemt één voorbeeld waarin het enigszins expliciet werd benoemd, een brief waarin een dochter aan haar moeder schrijft: ‘onder ons alleen gezegd, lieve Maman, ik heb de voorledene week myne verandering [menstruatie, WR] niet gekregen, het was toen de tyd, maar ik ben toch heel wel’. De dochter verzocht haar moeder om de brief die ze terug ging schrijven in een met lak gesloten couvert te doen, zodat haar man het niet kon lezen.
    Ik ben het tot dusver ook niet tegen gekomen in de dagboeken die ik heb onderzocht (behalve dus van Hanna da Costa). Da Costa gebruikte twee kruisjes als aanduiding voor het uitblijven van de menstruatie – en daarmee aan te geven dat er weer een kindje op komst was. Kruisjes ben ik wel vaker in verschillende dagboeken tegen gekomen, maar meestal wordt hier masturbatie of geslachtsgemeenschap mee aangeduid.

  4. Marian Roos says :

    In ‘De Roos van Dekama’ is Madzy zeker wel ongesteld (zie DBNL), maar het lijkt me goed mogelijk dat ze alleen maar ‘zwakjes’ was.

    • maritamathijsen says :

      “Ongesteld” heeft pas laat de specifieke betekenis van menstruatieperiode gekregen. Het werd voor elke lichte ziekte gebruikt, ook bij mannen. Sinds wanneer het alleen nog maar in de huidige betekenis gebruikt wordt, weet ik niet, dat zou Ewoud Sanders kunnen uitzoeken. In elk geval weet ik dat mijn vader eens een briefje aan de directrice van de middelbare school schreef waarin stond dat ik een schooldag verzuimd had omdat ik ongesteld was, terwijl ik alleen maar verkouden was. Ik wilde dan ook dat hij het woord veranderde. Dat zal rond 1960 zijn geweest.

  5. Mieke Melief says :

    Hoe zit het met miskramen. Werden die vermeld?

    • maritamathijsen says :

      Miskramen komen volgens mij wel in romans voor, maar ik heb er geen voorbeeld van bij de hand. In elk geval natuurlijk in bedekte termen. In een van mijn eerste blogs schrijf ik over de miskramen van de moeder van Jacob. Die worden in persoonlijke brieven wel vermeld.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: