Een adembenemende ervaring

Je zit in een ver buitenlands archief en je krijgt mappen op tafel die je openslaat en dan herken je het handschrift… Dat adembenemend moment overkwam me eerder in Londen toen ik documenten van Gerrit van de Linde in handen kreeg, in Basel met Bilderdijk. Je keel schroeft zich even dicht, en dan volgt de ontroering om je dode vriend zo ver van huis bewaard te zien. Je strijkt even licht over de brief die je gevonden hebt, haalt diep adem en begint te lezen. Het voelt als een bevestiging: het buitenland vond het waard de Hollandse schrijver op te bergen in een archief, gelijk heb je dat jijzelf hem uit die archieven tevoorschijn wilt halen.

IMG_2475

Het overkwam me deze week in Saint-Germain la Blanche Herbe, in Normandië vlakbij Caen. Op een open vlakte tussen velden met bloeiend vlas en gelig koren ligt daar de Abbaye d’Ardenne waarin het IMEC gevestigd is, gespecialiseerd in uitgeversarchieven. Ik had van Hans Renders, de Groningse biografieprofessor, de tip gekregen daar eens te informeren naar correspondentie van Louis Hachette, de Franse uitgever van Jacob van Lennep. De behulpzame Franse archivarissen meldden mij, nadat ik hun uitgelegd had wat ik zocht, via de e-mail dat ze inderdaad een dossier Van Lennep-Hachette hadden en ze zouden het voor me klaar leggen als ik langs kwam. Paspoort mee, camera niet toegestaan. De gewone vereiste aanbevelingsbrief hoefde niet want ze hadden mij gegoogled en gewikipediaat en me voldoende geleerd bevonden. Of ik ook wilde lunchen en avondeten en of ik wenste te blijven slapen, want ze hadden een gastenverblijf.

IMG_2471

Nog nooit zag ik zo’n mooi hergebruik van een abdij. Het hele complex van kloostercellen, keukens, boerderijen, kruidentuin, refters en wat er allemaal bij hoort is omgebouwd als centrum voor wetenschappelijk onderzoek. Verder zijn er zalen voor lezingen, conferenties en inderdaad een eetzaal en slaapplaatsen voor onderzoekers. Een busje haalt en brengt onderzoekers van het station in Caen naar de abdij en andersom. De kerk van de abdij was ingericht als studiezaal. En wat voor een studiezaal! Vijf verdiepingen boeken, maar zo ingebouwd dat het licht en doorzichtig bleef in de kerk, waar een tiental onderzoekers aan de tafels zaten. Glazen vloeren en plafonds verhinderden dat je een gevoel kreeg van massiviteit. Elke architect die oude gebouwen herinricht zou er eens moeten gaan kijken.

IMG_2467

Al zou ik er niets interessants gevonden hebben, dan nog zou ik tevreden zijn over deze kennismaking met een voorbeeldig archief. Maar de verrassing kwam nog.

Het eerste document dat ik onder ogen kreeg was een contract tussen uitgever Louis Hachette, de Gentse vertaler Léon Wocquier en Jacob van Lennep, ondertekend door alledrie in september 1857. Hachette zal zes historische romans van Van Lennep uitgeven, en Wocquier zorgt voor de vertaling. Deze Gentse professor had er al voor gezorgd dat de Ferdinand Huyck als feuilleton in de Journal du Gand verschenen was. Wocquier zal gaan samenwerken met Van Lenneps oudste zoon, David.

Maar er komen kinken in de kabel. Eind 1858 komt Van Lennep erachter dat hij aan Hachette iets verkocht heeft waar hij helemaal geen recht op heeft. ‘J’ai commis une faute très grave en vous vendant ce qui ne m’appartenait pas.’ Hij had niet beseft dat hij geen eigenaar meer was van zijn boeken en niets te zeggen had over de vertalingen daarvan. Van Lennep schaamt zich diep als hij dit moet melden aan de vertaler en aan Hachette. Auteursrechten zijn in die tijd nog niet geregeld zoals nu. Dus de Rotterdamse firma Wijt, die de auteursrechten over Van Lenneps romans heeft, bezit ook de rechten op vertalingen. Van Lennep heeft zelf al contact opgenomen met Wijt en de boel wordt met Hachette geregeld zonder complicaties.

Daarmee is de kous niet af. Als Wocquier, die nogal laks is, eindelijk met een vertaling op de proppen komt, is Hachette geschokt over de kwaliteit ervan. Zulk slecht vertaalwerk hoort niet in zijn fonds thuis. Hij laat nu alle werk van Wocquier controleren en die kan erop rekenen de boel terug te krijgen als het rapport negatief is. Wocquier schrijft een slijmerige brief terug: hij heeft het geld nodig, de Universiteit van Gent betaalt hem te weinig salaris en hij vindt dat hij een prima vertaling afgeleverd heeft, zijn beste tot nu toe. Dat betrof overigens niet een boek van Van Lennep.

Maar Wocquier heeft het verbruid bij Hachette. Slechts twee van de zes voorgenomen vertalingen komen uit: Les aventures de Ferdinand Huyck en La rose du Dekama. De volgende vertaling, die van Vrouwe van Waardenburg, maakt Van Lennep zelf, op voorstel van Hachette.

Dit alles las ik dus in die abdij in Normandië, in die omgeving waarin je beseft welk een voorrecht het is historisch onderzoek te mogen doen.

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. In 2017 voltooi ik de biografie van Jacob van Lennep, die op 16 januari 2018 verschijnt, in het jaar dat Van Lennep 150 jaar dood is.

13 responses to “Een adembenemende ervaring”

  1. Pieter Simons says :

    Heerlijk lijkt me inderdaad je ervaring. Je kent misschien het provinciaal archief in Maastricht, in de eerste Minderbroederskerk aan de Pieterstraat? Daar deed jouw verhaal me aan denken. Een oase om er te zitten en te speuren

  2. Hans Hoes says :

    Beste Marita,
    Inderdaad een geweldige vondst (en een terecht advies aan architecten met verbouwingsprojecten). Maar komt het niet te laat, kun je dit in dit stadium nog verwerken voor je boek?

  3. onstein108194 says :

    Ik kan me iets voorstellen bij je gevoel in die omgeving waar historisch besef nog gekoesterd wordt. Kan dit nog worden verwerkt in de biografie?

  4. Jack Horneman says :

    Voorgaande reactie is van mij. Ik gebruikte een verkeerde instelling.

  5. Cok de Zwart says :

    Mooi wat de Fransen met die abdij hebben gedaan. Zou het daar mogelijk zijn dat een mooi historisch ensemble als paleis Soestdijk voor 1,7 miljoen euro door de overheid wordt verkocht aan gewetenloze commerciële projectontwikkelaars? Velen in Baarn – waar Van Lennep eens tijdens een regenachtige zomer zijn gezin aan de Stadhouderslaan in een troosteloos pension heeft gestopt – rouwen en treuren.

  6. maritamathijsen says :

    Misselijkmakend. Maar in elk land gebeuren wel gewetenloze dingen met de historie, ook in Frankrijk. Hebben de Franse revolutionairen van 1789 niet al de beelden van de kathedraal in Bourges gesloopt? Wat wel typisch voor Frankrijk is: overdreven reconstructie van de historie. Er zijn van die ommuurde stadjes waar elke millimeter onder controle gehouden wordt en de sfeer kapot gerestaureerd is. Ga dan eens naar het Italiaanse Ventimiglia, dat oude en nieuwere stadsmuren nog heeft zonder dat er iets gerestaureerd is. De mensen hebben er tuintjes tussen aangelegd, huizen tegenaan gebouwd, het leeft er.

  7. Norbert van den Berg says :

    Dank voor je spannende aflevering van de continuing story van Jacob van Lennep. Dank ook voor de jaloersmakende plaatjes.

  8. Jan Bank says :

    Abdijen zijn altijd al leesgelegenheden geweest. En literaire bewaarplaatsen. Je moet je niet alleen verrast hebben gevoeld maar ook vertrouwd.

  9. Roel ten Klei says :

    Ja zo’n gevoel bekruipt mij ook altijd. Je krijgt een beetje koorts en wordt wat nerveus. Ik doe wat onderzoek naar graaf van Aldenburg Bentinck, heer van Amerongen. En altijd als je wat vindt loopt er een kriebeltje langs je rug.

Trackbacks / Pingbacks

  1. Merkwaardig (week 28) | www.weyerman.nl - 9 juli, 2017

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: