Ken ik u ergens van? De lezer van de negentiende eeuw.

Negende Jacob van Lennep-Lezing.

Hebben we wel een goed beeld van de negentiende-eeuwse lezer? Dan bedoel ik de literatuurlezer, niet de lezer van kookboeken of de Enkhuizer almanak. Het is alweer 37 jaar geleden dat Bernt Luger zijn revolutionaire lezing hield: ‘Wie las wat in de negentiende eeuw?’ Het tekende een andere omgang met de literatuur van de negentiende eeuw, die al enige jaren daarvoor op gang was gekomen. Sindsdien heeft het onderzoek naar de lezer van de negentiende eeuw een hoge vlucht genomen, met proefschriften over recensies, met minutieus onderzoek naar de kopers van boeken, met boeken over protestantse lectuur, over censuur en pornografie. Maar hebben die ons verder gebracht met onze kennis van de lezer?

verhuelllezers

Er zijn ook sindsdien veel meer persoonlijke getuigenissen uit dagboeken en briefwisselingen gepubliceerd, wat zou kunnen helpen bij het vormen van een lezersportret. Delpher maakt krantenonderzoek een stuk makkelijker. We zouden advertenties voor boeken kunnen gaan bestuderen, maar wat zeggen die precies? Multatuli klaagde erover dat er geen advertenties van Max Havelaar verschenen en toch kan Max Havelaar een van de invloedrijkste boeken van de eeuw genoemd worden. Het zou bepaald niet makkelijk zijn een lijst samen te stellen van de meest invloedrijke boeken van de negentiende eeuw. Als je die voor Nederland zou wil samenstellen, heb je grote kans dat veel titels vertalingen uit het buitenland zijn. Zouden De brave Hendrik van Nicolaas Anslijn en De opkomst van de Nederlandsche Republiek van John Lothrop Motley op zo’n lijst komen? Waren er misschien ook boekjes die in zeer kleine oplagen onder de toonbank verspreid werden en toch invloed hadden? Wat betekenden boeken voor de negentiende-eeuwer dan eigenlijk? Vanuit de Verlichting was hij gewend grote betekenis te hechten aan kennisvermeerderende boeken. De particulier kocht graag cognitieve boeken. Maar wat verwachtte hij van bellettrie, literatuur? Het is de tijd van de opkomst van de roman, en die heeft wellicht toch heel andere lezers voortgebracht dan de achttiende-eeuwse spektatoriale geschriften en ontologische dichtbundels.

De vraag die bij de zoektocht naar de lezer opkomt is: moeten de literatuurprofessoren van nu eigenlijk nog wel literatuurgeschiedenissen schrijven, nu de nadruk steeds meer op de lezer en op het boek in het algemeen is komen te liggen? Is het nog wel gewenst een literatuurgeschiedenis te schrijven vanuit hedendaagse criteria over waarde en originaliteit – want dat doen de meest recente literatuurgeschiedenissen nog steeds? Nu het vak Nederlands en de literatuur zo in de gevarenzone terecht zijn gekomen, hoe kunnen we dan nog braaf opsommingen schrijven van wat wijzelf de canon vinden? Zou een geschiedenis van waar de lezer door geïntrigeerd werd, wat hem tot aanschaf of reacties bewoog, niet interessanter zijn dan een traditionele literatuurgeschiedschrijving?

De bovenstaande vragen ga ik stellen en deels beantwoorden in de negende Jacob van Lennep-lezing die ik geef op 4 oktober, 8 uur in Spui 25, Amsterdam. Meld u zich wel aan: de zaal is zo vol, op Spui25

 

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. Colleges geef ik nog in het buitenland en voor de HOVO (VU) en de Illustere School (UvA). Januari 2018 verscheen mijn biografie van Jacob van Lennep. Hij werd zeer goed ontvangen en genomineerd voor de Biografieprijs en de Geschiedenisprijs.

7 responses to “Ken ik u ergens van? De lezer van de negentiende eeuw.”

  1. Lies Hildebrand says :

    L.S. Hiermee deel ik u mede, dat mijn e-mailadres: fnl.hildebrand@planet.nl Is vervallen, zodat alleen resteert lieshildebrand@gmail.com

    Met dank voor uw aandacht bij voorbaat, E.J. Hildebrand-Uitzinger

    Verstuurd vanaf mijn iPad

    >

  2. Rob van Dam says :

    Mag ik vragen wat “ontologische dichtbundels” zijn?

  3. maritamathijsen says :

    Als u naar de lezing komt, zal ik het uitleggen

  4. René van de Kraats says :

    Geachte mevrouw Mathijsen,

    In uw aankondiging van uw lezing over de lezer van de negentiende eeuw schrijft u dat Max Havelaar een van de invloedrijkste boeken van de eeuw genoemd mag worden. Ik vroeg me af of een boek niet invloedrijk kan zijn, ook al heeft het weinig lezers gekend. Max Havelaar heeft toch door de inhoud ervan invloed op met name onze koloniale politiek gehad en niet door het aantal lezers ervan? Over welke invloed heeft u het dan? Een boek kan toch door een lezer met plezier gelezen zijn of juist niet, zonder dat het verder invloed op deze lezer heeft?

    René van de Kraats

  5. René van de Kraats says :

    Geachte mevrouw Mathijsen,

    Bij mijn reactie heb ik een zinnetje over het hoofd gezien. U schrijft zelf al dat u zich afvraagt of er misschien ook boekjes waren die in zeer kleine oplagen onder de toonbank verspreid werden en toch invloed hadden. Ik blijf wel nieuwsgierig naar uw antwoord op de vraag wat u onder invloed op de lezer van de negentiende eeuw verstaat.

    René van de Kraats

  6. Gretha Donker en/of Sjoerd Faber says :

    viksmid@icloud.com

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: