De eeuwwisseling van 1800 en de klok van de Bavo

Op oudejaarsavond 1799 was er in de Haarlemse gehoorzaal van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen een bonte avond. Vrouwen waren ook welkom, om gezamenlijk de nieuwe eeuw in te gaan. De bekende uitgever-dichter Adriaan Loosjes zou spreken. Loosjes had zijn zakhorloge gelijk gezet met de kerkklok van de Bavo. Enige tijd voor middernacht kwam hij op het podium. Hij overdacht de eeuw die nu bijna afgelopen was en de vrolijke stemming die er eerst was geweest veranderde in somberte. De achttiende eeuw was een gruwelijke eeuw geweest, die nu naar zijn einde liep. Hele rijken waren verwrikt en overhoop gehaald, allerlei volken van staat gewisseld. Oorlog had gebieden misvormd. Het mensdom was ten prooi gevallen aan de eerzucht van machtswellustelingen. Hoe vaak leek de vrede dichtbij, en toch werd die weer verjaagd. Ook ons vaderland werd niet gespaard voor oorlog of heerszucht. Interne twisten verdeelden het land, ijzingwekkende tonelen van geweld en woede speelden zich op onze grond af. Bijna sloeg de klok twaalf toen Loosjes bij het sterven van de achttiende eeuw en de toekomst aankwam:

En Toekomst? Welk een lot is voor dit volk bereid?

Dat laat deez’ stervende Eeuw den wijsten zuchtend raden. –

Hoe ’t zij, o Vriendenkring! nog weinig schreden maar,

En de Achttiende Eeuw verdwijnt; is als een rook vervlogen;

Net voor de eerste klokkeslag van de Bavo om 12 uur was hij bij de woorden:

Hoe ’t zij, o Vriendenkring! nog weinig schreden maar,

En de Achttiende Eeuw verdwijnt; is als een rook vervlogen;

Een enkle schrede nog; –

Daar stopte hij en wachtte tot de klok twaalf keer geslagen had en ging door:

 

de Negentiende is dáár;

Daarop begonnen de mensen te juichen, maar Loosjes maande de massa tot stilte, want:

 

Zij treedt haar loopbaan in, met duisternis omtogen.

De negentiende eeuw begon maar haar toekomst was duister. Toch eindigde Loosjes hoopvol: laten we ons niet storen daaraan. In deze nieuwe eeuw zijn er mensen met hart voor het goede, die ware mensenvreugd weten te verspreiden. Juist de Maatschappij tot Nut voor ’t Algemeen kweekt nieuwe burgers, die bereid zijn offers te brengen voor het algemeen heil. Wellicht dat er nog nieuwe rampen komen als eigenbaat de voorrang krijgt, maar als er een burgerij is die onzelfzuchtig naar verbetering voor iedereen streeft, zal het een goede eeuw voor iedereen worden.

Loosjes’ gedicht is symptomatisch voor het algemeen gevoel. Er werd niet vreugdevol teruggekeken op de voorbije achttiende eeuw, integendeel. Als er begin november 1799 een orkaan over Noord-Nederland raast die diverse slachtoffers maakt, bomen velt en dijkdoorbraken veroorzaakt, maakt de dichter M.C. van Hall de vergelijking met wat er in zijn tijd op politiek gebied gebeurd is, en hij vervloekt de achttiende eeuw:

Zink in het niet terug, rampzaligste der Eeuwen,

Ga onder, in een zee van tranen en van bloed!

De menschheid leed te lang door ’s menschen euvelmoed;

Men hoorde haar alöm, tot God, om redding schreeuwen.

’t Scheen dat haar bange kreet, door ’t krijgsrumoer gesmoord,

Niet tot den Hemel steeg, door God niet werd gehoord.

De volken zagen haar in bloedig stof gezonken;

Maar ’t schouwspel ’t geen, weleer, Barbaren had verzacht,

’t Gevoel weêr in het hart van ’t wreedste monster bragt,

Scheen nu der volken drift in heeter gloed te ontvonken […].

Niet alleen de orkaan van november, ook de watersnood die de eeuwwende had begeleid en die tot grote schade had geleid, werd gezien als een bevestiging van hogerhand dat het tijdvak niet deugde. De winter van 1799-1800 was uitzonderlijk streng, en bij het losgaan van de rivieren was het water en het ijs met een vernielend geweld gaan woeden. Zelfs de stevigste dijken bezweken, het ijs verpletterde eeuwenoude gebouwen, hele huisgezinnen werden begraven onder de puinhopen van hun woningen.

Nijmegen1800ZillesenOverstroming

C. Zillesen, Beschryving van den Watersnood 1800

Dit is wat algemeen overheerst bij de gedichten die geschreven werden om de eeuwwisseling te gedenken: de natuurrampen die het land troffen zijn symbolen voor de algemene ontreddering, de achttiende eeuw heeft weinig goeds gebracht, de helden van weleer hebben een verbasterd Nederland achtergelaten, de toekomst is ongelooflijk onzeker.

De dichter Cornelis Loots heeft het in zijn ‘Eeuwzang bij het begin der negentiende eeuw’over een afschuwelijk ondier, erger dan een duivel kan bedenken, dat macht heeft gekregen over Europa:

In naam der vrijheid moordt en woedt,

En zwelt zich zat aan menschenbloed,

’t Afschuwlijkst ondier, nooit te voren

In ’t brein van duivels zelfs gedacht. […]

Heel de aarde is thans een schrikverblijf,

Vol jammer en vol wanbedrijf.

De hele achttiende eeuw is er volgens hem een van tranen en bloed geweest, met bovendien `een fel vergiftigde staart’. Dat klopte voor Nederland ook, waar na de verdrijving van de stadhouder de twisten tussen Oranjegezinden, gematigde patriotten en felle revolutionairen zouden aanhouden, tot de overheersing door Napoleon de partijen in elkaars armen dreef. Het zou nog tot eind 1813 duren voor het ‘afschuwlijkst ondier’ aan zijn eind kwam, nog even nakwispelend in zijn honderd dagen.

Lejeune_-_Bataille_de_Marengo1800

L.F. Lejeune, Slag bij Marengo 1800 (Franse troepen onder Napoleon tegen Oostenrijkse troepen in Noord-Italië)

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. Colleges geef ik nog in het buitenland en voor de HOVO (VU) en de Illustere School (UvA). Januari 2018 verscheen mijn biografie van Jacob van Lennep. Hij werd zeer goed ontvangen en genomineerd voor de Biografieprijs en de Geschiedenisprijs.

One response to “De eeuwwisseling van 1800 en de klok van de Bavo”

  1. Myriam Gommers says :

    Welk een verrassing om over dit alles te mogen lezen. Het smaakt meteen naar meer…!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: