Tegen vadsige, morrende en trage lediggangers

Vrijwel helemaal vergeten is de auteur Willem Kist. Toch is hij indertijd enorm gewaardeerd vanwege vooral De ring van Gyges (1805-1808). Dat is een uiterst merkwaardig boek, enigszins te vergelijken met dat van Alain-René Lesage, Le diable boiteux uit 1706, waarin een duivel een student door Madrid leidt en overal de daken van huizen licht, zodat ze kunnen zien wat er zich werkelijk in woon-, slaapkamers en salons afspeelt. De hoofdpersoon van Kists roman heeft een ring gevonden waarmee hij zichzelf onzichtbaar kan maken. Dat slaat terug op de legende van de ring van Gyges, die voorkomt in Plato’s Politeia en die naverteld is door Cicero in De Officiis. Bij Plato en Cicero gaat hem om de menselijke deugd: zal iemand die zich onzichtbaar kan maken zich daaraan houden? Dat is niet wat de hoofdpersoon van Kists boek bezielt. Hem gaat het er meer om inzichten te krijgen in de verborgenheden van de toenmalige maatschappij, en die juist aan de kaak te stellen door erover te schrijven. Zijn lezers moeten van ‘vatsige [sic], morrende en trage lediggangers arbeidzame, dankbare en nuttige leden worden der Maatschappij’.[1]

Dus komen we onteerde meisjes tegen, een gierigaard die zijn dochter een dokter onthoudt, een christen die een jodin redt, stukken over onmatigheid en schijnheiligheid, over afkeer van geleerden, over kindermishandeling. De onzichtbare volgt ook een geneesheer die bij rijkelui met ingebeelde ziektes en verwende studenten ontboden is, maar ook bij een stervende winkelierster die een testament maakt van het weinige wat ze bezit, zoals lege potten en kousenbanden. Grappig is een stuk over gewoontevorming waarover bejaarde sociëteitsleden het met elkaar hebben: blijven wonen in een krakkemikkig huis, pijp roken op steeds hetzelfde tijdstip, het aanhouden van oude paarden. En vervolgens komen de gewoonten van de vrouwen ter sprake: tweemaal per week boenen en poetsen van ongebruikte kamers, kaartleggen met vriendinnen, de kachel pas op 1 november aansteken en op 1 april weer doven, hoe koud het daarvoor of daarna ook is. Kist verwerkt ook een stukje kritiek op lezen. Een nichtje krijgt van haar oom te horen dat lezen maar ‘dwaasheid en kwellinge des geestes’ is. Hij heeft maar drie boeken in zijn leven uitgelezen: Doctor Faustus, de schiedenis van Helena en de reizen van Bontekoe. Haar tante verklaart vervolgens dat  ‘de boeken van den hedendaagschen smaak … het bederf der jeugd’ zijn. Dat er zoveel goddeloosheid en ontucht heerst, komt door dat soort zedenbedervende boeken. Het nichtje blijkt overigens een heel keurig boek te lezen, de Zedenlessen van Christiaan Gellert. De ring van Gyges is een voorloper van de Camera Obscura, en tegelijk ook een voortzetting van achttiende-eeuwse romans met inkijkjes, zoals die van Wolff en Deken. Maar de humor van de dames, en de venijnigheid van Beets mist Kist.



[1] Dit schrijft hij in het voorbericht van zijn volgend boek, Eduard van Eikenhorst, 1810, dl.1, p. IV

Advertenties

About maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. Colleges geef ik nog in het buitenland en voor de HOVO (VU) en de Illustere School (UvA). Januari 2018 verscheen mijn biografie van Jacob van Lennep. Hij werd zeer goed ontvangen en genomineerd voor de Biografieprijs en de Geschiedenisprijs.

3 responses to “Tegen vadsige, morrende en trage lediggangers”

  1. Truus Pinkster says :

    Vatsig ?

    Ik zou zeggen: vadsig

    Truus Pinkster (1946) Neerlandica

    >

  2. ericroodnat says :

    “den ring van Gyges”? Tussen mijn boeken vind ik “De wonderbril door den schrijver van den ring van Gyges wedergevonden”. Deze uitgave van Bohn uit 1811 is het enige antieke boek dat ik uit een boekenkastje haalde en pas nu begrijp ik waarom. Ik begrijp dat dit een vervolg is op De ring. Kist vindt nu een bril waarmee hij hetzelfde effect bereikt: kijken op verborgen plekken om daar de lezers “hun verstand te verlichten, hun hart door de voorbeelden van deugd en ondeugd …te verbeteren”. Tsja, het originele effect gaat nu wel teloor, vrees ik. In ieder geval staat er een prachtige gravure van Reinier Vinkeles in.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: