1 x Max Havelaar overschrijven

De Multatulihoogleraar aan de VU, Jacqueline Bel, kwam op het idee om Max Havelaar over te laten schrijven door prominente en andere Nederlanders, om zo een uniek exemplaar te krijgen, dat verder geen pretenties heeft, maar interessant is vanwege de commentaren die erbij gevoegd zijn, en natuurlijk ook omdat elke overschrijver zo zijn eigen wijze had om dit te doen. Vandaag, 24 september, staat er een stukje over op de achterpagina van NRC. Ik werd ook gevraagd een passage over te schrijven, en liet de organisatoren weten dat ik het liefst het stuk op me wilde nemen waarin zoon Frits balsturig wordt ten opzichte van vader Droogstoppel en dominee Wawelaar, en tegendraadse vragen over de Bijbel stelt. Maar toen bleek, dat voor het overschrijven de laatste druk bij  leven van Multatuli gekozen was, de vijfde druk. Het handschrift met de oorspronkelijke tekst kwam niet in aanmerking. En die balorige vragen van Frits zijn nu juist verwijderd uit de eerste druk en latere uitgaven, terwijl ze wel in het handschrift staan.

Ik heb vervolgens voor het officiële project de passage overgeschreven waarin Frits én zijn zus Marie opstandig worden, maar daar wél de passage uit het handschrift aan toegevoegd met de verdwenen vragen van Frits. De officiële passage begint ermee dat Marie niet verder wilde lezen in de bijbel bij de geschiedenis van Lot.

Waarom wilde Marie daar niet verder lezen? Genesis 19, met de lotgevallen van de stad Sodom, gaat over Lot, de enige rechtvaardige man in de verdorven stad. Er komen twee engelen, in de gedaante van schone jongelingen, bij hem op bezoek om hem te waarschuwen voor de ondergang van Sodom. De mannelijke inwoners van Sodom willen dat Lot hun die jongelingen overlevert, om er seks mee te hebben (‘breng hen uit tot ons, opdat wij ze bekennen’). Dat weigert Lot, hij biedt de mannen wel zijn dochters aan die nog maagd zijn (‘geen man bekend hebben’). De mannen hebben echter hun zin gezet op de jongelingen en willen Lots huis binnendringen, maar dan worden ze door de engelen met blindheid geslagen. Lot vlucht met zijn dochters en zijn vrouw, onder het verbod om te kijken als de stad verwoest wordt. Zijn vrouw verandert in een zoutzuil als ze toch omkijkt. Lot vestigt zich vervolgens met zijn dochters in een spelonk. De meisjes willen nageslacht, en om dat te krijgen voeren ze Lot dronken en ze plegen incest met hem zonder dat hij het merkt. Homoseksualiteit en incest: is het vreemd dat een meisje uit een ‘fatsoenlijk’ gezin waar gelet wordt op zedelijkheid dat niet wil voorlezen? Waarom staat papa Droogstoppel wel toe dat dochter zoiets hoort? Heel eenvoudig: omdat het in de Bijbel staat en de Bijbel is per definitie fatsoenlijk en zedelijk.

Die pagina’s heb ik overgeschreven met een stalen pen in de bruinachtige kleur inkt die Multatuli ervoor gebruikte. De ganzenveer was toen al afgeschaft, alleen enkele oude schrijvers zoals Jacob van Lennep, gebruikten die nog in 1859. Ik bestelde speciaal vergeeld papier. Als voorbeeld gebruikte ik naast de vijfde druk de facsimile-uitgave van het handschrift. Het lukte me niet de regellengte aan te houden, Multatuli’s schrijfwijze neemt minder ruimte in dan die van mij. Ik heb met rode pen de veranderingen die Jacob van Lennep in het handschrift aanbracht, weergegeven. In deze passage was dat alleen maar één komma.

De verdwenen passage heb ik daarna overgeschreven uit de facsimile van het handschrift. De uitgever zette daarin met potlood vierkante haken om de passage die overgeslagen moest worden. Van Lennep schrapte drie vragen door er rode inkthaakjes om heen te zetten.[1] De potloodstrepen en de rode haakjes heb ik in kleur overgenomen. Het is zo jammer dat in alle officiële uitgaven van Max Havelaar die geestige vragen van Frits niet staan, zoals:

Droeg Jezus kousen, en had hij een’ tulband op? – Hoe hoog is hij opgevaren voor hij aan den rand kwam van onze atmospheer? -Is er een proces geweest over de waarde van die varkens die in het water werden gejaagd? – Waartoe dienden die varkens in een land waar zwijnevleesch verboden is? – Hoe kwam Noach aan een paar ijsbeeren voor de ark?

Tja – met wetenschap heeft dit overschrijven allemaal niets te maken. En bij de gebroeders Winter in kantoorartikelen moesten ze flink zoeken voor ze een pot bruine inkt vonden. Rode inkt was wel voorhanden. Of ik die pot en die pen nog eens zal gebruiken? Misschien moet ik me voornemen voortaan als ik een boek signeer dat met bruine inkt en een stalen pen te doen. 


[1] Dit brengt me tot de conclusie dat Van Lennep eerst drie vragen schrapte en dat de uitgever vervolgens aangaf dat álle vragen van Frits weg moesten.

Over maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. Colleges geef ik nog in het buitenland en voor de HOVO (VU) en de Illustere School (UvA). Januari 2018 verscheen mijn biografie van Jacob van Lennep. Hij werd zeer goed ontvangen en genomineerd voor de Biografieprijs en de Geschiedenisprijs.

Trackbacks / Pingbacks

  1. Merkwaardig (week 39) | www.weyerman.nl - 27 september, 2020

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: