Archief | 2 oktober, 2021

Atte Jongstra’s gesproken column op 29 september

Geachte aanwezigen…

Marita Mathijsens monumentale boek L. is een zogeheten intellectuele biografie, de hoofdpersoon L. opent zijn lezersogen op 1 januari 1800, en slaakt op oudejaarsavond 1899 klokke 12 zijn laatste zucht. Wie was de mens L.? Deze vraag houdt me bezig sinds ik L uit heb, overdag, maar ook s’ nachts. Was het een man, een vrouw? Meteen na het lezen van Marita’s biografie droomde ik met hem… L. was dus een man, maar dat zal hem aan mij liggen.

Ik droomde met hem samen de laatste oudejaarsavond van de voorvorige eeuw te vieren. We droegen beiden een hoed en zagen tot onze verbazing eenzelfde kostuum te hebben aangetrokken.

‘Here,’ zei L. zelfs ‘U lijkt mij wel.’

‘Dat weet ik niet hoor,’ zei ik. ‘Ik herken veel van mij in u,  maar als ik uw biografie mag geloven ben ik toch echt van een andere tijd. Laten we het liever over uw eeuw hebben. Hoe zou u die eigenlijk typeren?

‘Nou, op de valreep dan, bijna achteraf…’ zei L. ‘Is misschien best een goed moment.’ Hij haalde diep adem, daar ging hij:

Onze eeuw van machines…

Onze eeuw van woelen, werken, jagen en streven…

Onze eeuw van strenge kritiek…

Onze eeuw van gothische gebouwen, met zalen en meubelen à la renaissance…

Onze eeuw van overgang…

Onze eeuw van veelvuldige ondernemingen, waarin alles beproefd en niets gespaard wordt…

Onze eeuw van de fabrieksschoorsteen als teken van beschaving, in plaats van kerktorens

Onze eeuw van koolwaterstofgas en Bunsen-elementen, en…

‘Hoeveel komt er nog?’ vroeg ik.

‘Laat me nou,’ zei hij. ‘U vroeg er zelf naar. En mijn tijd is bijna om.’

Ik keek op de klok. Tien voor twaalf, hij had gelijk. Daar ging hij alweer:

Onze eeuw van opgeblazenheid…

Onze eeuw van weifeling…

Onze eeuw van terugdeinzen…

Onze eeuw van maatschappijen en genootschappen…

Onze eeuw van ongedwongen concurrentie…

Onze eeuw van schandelijke eerzucht…

Onze eeuw van deficiet…

Onze eeuw van verblindende helderheid…

Onze eeuw van publiciteit en drukpers…

Onze eeuw van duodecimo’s en luchtige literatuur…

Onze eeuw van luchtledige toestellen…

Onze eeuw van werkelijke of ingebeelde geloofsijver…

Onze eeuw van speculatie…

Onze eeuw van vervalsing…

Onze eeuw, waarin de godsdienstzin van miljoenen katholieken zo schitterend blijkt, en veelzijdig schijnt…

Onze hooggeprezen eeuw, waarin nog dezelfde dwaasheden heersen als voor duizend jaar…

‘Het was me de eeuw wel, die honderd jaar van U,’ zei ik.

‘Zeker,’ zei  L. ‘Om dat allemaal te verstouwen − je moet er maar de persoonlijkheid voor hebben.’

Gelukkig heeft L. zich in zo’n persoonlijkheid mogen verheugen, aldus zijn biografe. Standvastigheid en koppigheid maakten er geen deel vanuit. Hij was een lettervreter en at wat hem werd voorgezet. ‘Een lezende allemansvriend’, welbeschouwd. Heb je eigenlijk niks aan, als biograaf. Je wilt als levensbeschrijver immers liever een karakter met haken en ogen. L. wil alles lezen, mits het populair is. Van hoog tot laag, van bevlogen tot achterklap, alles tussen verstand en sentiment, alles tussen droom en daad. Poëzie, proza, beschouwelijk werk… Genre is hem onverschillig, het lezersoog van L. staat niets in de weg. Van een persoonlijke smaak kunnen we hem dus niet beschuldigen. Misschien werd hij daarom wel honderd, al  was het zijn persoonlijk gastrisch stelsel dat zijn literaire eetlust mogelijk maakte.

Terug naar mijn droom. Het was intussen twee voor twaalf, op die gedenkwaardige eenendertigste december 1899. Ik zat aan L’s sterfbed en vroeg hem wat hij had gemist in al zijn levensdagen. Zijn stem was al aan het breken, maar deze woorden klonken helder: ‘Ik had zo graag meer lijstjes gezien. Toptiens, nee tophonderds. En dan voor elk jaar één. Het zou me houvast hebben gegeven. Richting. Doel. Nu moest ik steeds maar stuurloos stomen, door de oceaan der letteren.’

‘Een beetje schipper kijkt anders waar de wind vandaan komt…’ zei ik.

Hier schoot de stervende overeind uit de kussens.

‘Zo is het, en precies dat heb ik gedaan. Maar de wind, die draaide steeds.’

Er leek iets over zijn gezicht te strijken, ik meende er een glimlach in te zien. Was hij gelukkig? Of was het reeds de dood die intrad?

‘Ho, wacht even,’ riep ik. ‘Voor U ervantussen gaat, kan ik uit uw mond nog een laatste woord noteren?’

Eenmaal nog sloeg hij zijn ogen op. Ik legde mijn oor aan zijn lippen, dit was wat hij zei: ‘Voor ik naar de vaantjes ga, ik was zelf zo’n vaantje. Met alle winden mee, ik zag alle hoeken. Zo rijk in overzicht te kunnen sterven, daar kunnen U en alle… ‘

Daar begon de staande klok. Slag nummer twaalf en L. was weg.

Honderd en een en een twintig jaar, dames en heren, 121 jaar moest het duren voor we eindelijk kennis kunnen nemen van het rijke overzicht van L.  Maar nu kunnen we dan ook. L. is dood, Leve L.

Dank u wel.

Deze tekst sprak Atte Jongsta op 29 september uit tijdens de presentatie van het boek L. De lezer van de 19de eeuw. Met zijn toestemming is die hier afgedrukt. De typeringen van de eeuw ontleende hij aan Delpher.

Wie heeft er een foto van Atte op het katheder? Dan plaats ik die! Hier is Nicolaas Beets aan het woord.