Wie helpt mij dit uitleenboek thuis te brengen?

Al enige tijd heb ik een groot kasboek in huis. Het moet het aantekenboek van een leesbibliotheek geweest zijn, waarin aangetekend werd welke boeken wanneer uitgeleend werden en wanneer ze terugkwamen. Het loopt van 12 maart 1853 tot 19 januari 1856. Nu zou zo’n leenregister het water in de mond van boekhistorici doen lopen, als … als duidelijk zou zijn welke boeken er achter de nummering schuilgaan en als duidelijk was waar de leners woonden…

Ik herinner me dat mijn collega en leermeester Bernt Luger mij eens een visioen schilderde: stel dat hij een leenregister zouden vinden en de bijbehorende catalogus van een leesbibliotheek, dan zou hij een wonderbaarlijk betrouwbare inkijk hebben in het werkelijke leesgedrag van de negentiende-eeuwer. Op zo’n vondst hoopte hij en daarnaar zocht hij, tot zijn dood op 62-jarige leeftijd in 1996.[i]

Zou dit kasboek nou het visioen van Luger kunnen waarmaken? Welke gegevens geeft het prijs? Het is een speciaal voor uitleen gedrukt soort kasboek met bovenaan de kolom ‘Uitgegevene Boeken’ en daarnaast  ‘Terug ontvangene Boeken’. De kolommen zijn onderverdeeld in namen van leners, de signatuur van het geleende boek, de aflevering of het deel, aantekening van een eventuele boete en nog wat onbeduidende rubrieken. De bibliotheek is alleen op zaterdagen open en de leners krijgen een boek voor een week mee. Er zijn boetes voor te laat terugbrengen (10 cent voor een week).

In de winter worden er zo’n 35 boeken per zaterdag uitgeleend, in de zomermaanden vaak maar een stuk of 10.

Elk boek heeft een signatuur, in de vorm van een cijfer. Als ik het goed zie is het hoogste cijfer 135. Dat zou betekenen dat er slechts 135 titels bij deze bibliotheek waren. Één titel kon wel uit meer delen bestaan, titel 17 bijvoorbeeld bestond uit zes banden. Ook tijdschriften werden uitgeleend.  

De administratie van de uitlening werd bijgehouden door twee of drie mensen die het register per zaterdag ondertekenden. Dat zijn steeds mensen die ook als leners voorkomen. Dat moet wel betekenen dat het niet om een commerciële leesbibliotheek gaat.

Is het de Nutsbibliotheek van een kleine plaats? Dan zouden de ondertekenaars waarschijnlijk steeds dezelfden zijn geweest: de dominee en de schoolmeester. Of gaat het om de bibliotheek van een sociëteit of een vereniging?  

De volgende namen kan ik (moeizaam) ontcijferen als ondertekenaars:

C. van Epse

H. Denekamp

W. F. Looman

H, Harmsen

J.J. Roelofsen

J. Botterweg

M. Straatman

A. Vales

De namen van leners zijn ook allemaal genoteerd. Ik noem er een paar opvallende:

Pieperiet

Nooteboom

Maandag

Van Ritbergen

Klomp

Ankersmit

Noordijk

En nu de hamvraag: is er een kenner van locale geschiedenissen die deze namen ziet en denkt: maar dit zijn toch allemaal inwoners van Velpen, Den Helder, Stroe of welke plaats dan ook? Op www.genealogieonline.nl zag ik dat de familienaam Pieperiet veel voorkomt in Delden en Enschede. Mogelijk moet in die buurt gezocht worden. Maar stel dat ik kan achterhalen waar deze Pieperieten en Botterwegen woonden, dan is het belangrijkste punt nog niet opgelost: welk boek gaat schuil achter bijvoorbeeld het veel uitgeleende 44? Pas als we dat weten hebben we een tot heden ongekende kijk in leesgedrag!

Een heel enkele keer is er een indicatie van een titel. Zo is er een abonnement op het tijdschrift Het vaderland, nr. 19 is een album, nr. 7 heeft 12 losse platen, nr. 24 heeft er zelfs 36. Nr. 42 is het tijdschrift De Tijd, bij nr. 9 staat de naam van de dichter Storm van ’s Gravesande.

Wie helpt mij dit uitleenregister te identificeren? Ik ben van plan het te schenken aan de Pierson Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam. Maar stel dat het thuis te brengen is in Delden en stel dat de oudheidkundige vereniging daar het ongelooflijk graag in het dichtstbijzijnde archief zou willen hebben? Sorry Amsterdam, zal ik dan zeggen!


[i] Voor mijn boek L. De lezer van de negentiende eeuw zou dit heel wat noodzakelijk natte-vinger-werk hebben voorkomen.

Over maritamathijsen

Als emeritus hoogleraar ben ik verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Zie voor mijn publicaties op de website van de universiteit. Colleges geef ik nog in het buitenland, gastcolleges voor mijn eigen Universiteit en voor de Illustere School (HOVO UvA). Januari 2018 verscheen mijn biografie van Jacob van Lennep. Hij werd zeer goed ontvangen en genomineerd voor de Biografieprijs en de Geschiedenisprijs. In 2021 kwam uit: L. De lezer van de 19de eeuw. Ook dat is heel goed ontvangen. Nu werk ik aan een biografie van Betje Wolff.

19 Reacties op “Wie helpt mij dit uitleenboek thuis te brengen?”

  1. lvs10 zegt :

    Ik zou het zoeken in het archief van de Maatschappij-Nut-Algemeen in Deventer of Zutphen. Die namen komen daar ook veel voor. En dan kijken wat ze in hun bibliotheek hadden staan. Maar dat is theoretisch. Hier had je waarschijnlijk zelf ook al aan gedacht.

    • maritamathijsen zegt :

      Toevallig heb ik een catalogus van de Nutsbibliotheek van Zutphen uit 1867. Die bevat 597 titels. De titels uit het uitleenboek die ik heb (9 en 42 bijvoorbeeld) komen niet overeen met deze catalogus. Deventer zal dan ook wel een uitgebreidere collectie hebben dan de bibliotheek die in dit uitleenboek staat. Dank in elk geval.

  2. Louis Ph. Mathijsen zegt :

    Dag Marita, Als oud museum medewerker denk ik meteen aan de pedigree van dit mysterieboek. Komt het van de vlooienmarkt, oud papier inzameling te X, erfenis van een tante uit Tiel? De herkomst kan mogelijk ook naar het gewenste antwoord leiden. Dacht ik zo..
    Goede jaarwisseling! Beste groet,
    Louis.

  3. Pieter Simons zegt :

    Mijn speurneus is ook in actie gegaan. Enschede, de voormalige openbare leeszaal, lijkt me een goede kandidaat. Vanwege de namen die veel in die streek voorkomen en vanwege het feit dat er in die tijd naar mijn idee nog vrij weinig bibliotheken waren. Je zult het dan toch bij een iets grotere plaats moeten zoeken.

  4. Nienke zegt :

    Leuke puzzel! Er zijn 2 personen bij met dubbele voorletters. Je hebt dan een combinatie van voorletters en achternaam en een datum (1853-1856) waarop ze in leven waren.

    Dan is W.F. Looman vrijwel zeker Willem Frederik Looman, molenmaker.
    * gedoopt te Deventer 16-12-1801.
    x trouwt 06-05-1830 te Deventer met dienstmeid Rensien Engberts, dochter van een schipper. Hun kinderen worden geboren te Deventer. Echtgenote overlijdt 07-07-1844 te Deventer.
    x hertrouwt te Olst 09-07-1845 met Johanna Hendrika Strunk / Struik. Hun kinderen zijn ook geboren te Deventer.
    + Overlijdt 06-01-1881 te Deventer.

    J.J. Roelofsen is vrijwel zeker Jacobus Johan Roelofsen, tinnegieter, later koperslager, winkelier en slager.
    * geboren Zutphen 04-12-1810
    x trouwt 24-05-1832 te Deventer met Aleida Jessing. Kinderen worden geboren te Deventer.
    + overlijdt op 84-jarige leeftijd te Deventer op 03-09-1895.

    J. Botterweg is wat moeilijker, maar als we zoeken in Deventer zou het kunnen gaan om:
    – Jan Botterweg, geboren omstreeks 1805 te Deventer, schilder/verwer van beroep, ongehuwd, overleden op 49-jarige leeftijd op 01-12-1854 te Deventer.
    – een andere optie is een andere Jan Botterweg (vermoedelijk zijn achterneef), eerst zilversmid, later ambtenaar bij de plaatselijke belastingen, geboren omstreeks 1819 te Neede. Hij trouwt 20-07-1843 te Deventer met Johanna Frederika Oosthof, dochter van een schoenmaker uit Twello. Hij is overleden 02-02-1854 te Deventer.
    Voor allebei deze J. Botterwegen geldt dat ze zijn overleden in 1854, dus dat ze vanaf die datum niet meer in de uitleenregisters voor moeten komen.

    H. Harmsen is een veelvoorkomende naam in die regio, maar het zou kunnen gaan om Herman Harmsen, timmerman, geboren omstreeks 1801 in Deventer en aldaar overleden op 24-02-1860.

    H. Denekamp is ook veelvoorkomend, maar als je zoekt in Deventer zou het kunnen gaan om Harmen Denekamp, huis- en rijtuigschilder.
    * geboren 17-10-1815 te Deventer.
    x trouwt 01-02-1838 te Deventer met Fredrika de Boer. Hun kinderen werden geboren te Deventer.
    + overleden op 29-12-1859 op 44-jarige leeftijd te Deventer.
    Een andere optie is:
    Hendrik Denekamp, schipper, geboren ca. 1766 te Kampen, overleden 26-01-1856, 90 jaar oud, te Deventer, getrouwd met Catharina Rouwendal.

    In Deventer woonde destijs één Pieperiet, namelijk metselaar Gradus Albert Pieperiet, gedoopt te Delden 01-02-1807 en te Deventer getrouwd op 22-05-1834 met Johanna Dorothea van den Vange. Hun kinderen werden geboren te Deventer. Hij overleed 03-10-1880 te Deventer.

    In Deventer woonde destijds één familie Van Ritbergen / Van Rietbergen, namelijk Hermanus van Ritbergen, stadsstratenmaker. Hij was geboren te Oldenzaal omstreeks 1803. Hij was eerst getrouwd met Catharina Hazeland / Mazeland en na haar dood hertrouwde hij in 1859 te Deventer met de veel jongere Alieda Elsink. Kinderen uit zowel het eerste als tweede huwelijk zijn geboren te Deventer.
    Hij overleed op 19-02-1870 te Deventer.

    ——–
    MAAR: C. van Epse (of iets wat daarop lijkt) kan ik niet vinden in Deventer in die tijd!!!
    ——–

    Kortom: als je zoekt in Deventer kom je uit bij ambachtslieden. Misschien is nog ergens te achterhalen welk geloof zij aanhingen… Of misschien is het toch een andere plaats, want C. van Epse past niet in dit rijtje… Of kan iemand hem wel vinden?

    Succes met je zoektocht verder!

    • Nienke zegt :

      Zou het kunnen gaan om boeken/tijdschriften van de Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering van Nijverheid departement Deventer?

      Of ze een uitleenbibliotheek hadden weet ik niet, maar in het huishoudelijk reglement van het departement Deventer uit 1867 (te vinden via Google Books) staat:
      “ART. 50.
      De boeken, tijdschriften, bladen enz. door het Departement aangekocht, ten geschenke of ter leen ontvangen, worden aan de leden, die daaraan wenschen deel te nemen, ter lezing rond gezonden.”

      W.F. Looman was actief in deze Maatschappij, de andere namen kan ik er niet bij vinden. Overigens was W.F. Looman ook actief in de Commissie der Spaarkas in Deventer in 1853, aldus een verslag in de krant.

      • maritamathijsen zegt :

        Dit is een interessante suggestie! Zou u me nog wat meer namen van leden van deze maatschappij kunnen geven, dan kan ik kijken of die voorkomen op de pagina’s van het uitleenboek.

    • maritamathijsen zegt :

      Dank je wel. C. van Epse kan ook J. van Epse zijn, Epse is wel goed leesbaar. Dat er zoveel mensen zijn uit de lagere klassen zou kunnen wijzen op het Nut.

      • Nienke zegt :

        ijk, dat verklaart een hoop!

        De enige mannelijke J. van Epse in de 19e eeuw die ik kan vinden is:

        Jan van Epse, loodgieter.
        * geboren 17-10-1817 te Deventer, zoon van een loodgieter
        x trouwt 07-05-1857 te Deventer met Margaretha Alberta Bos. Hun kinderen worden allemaal geboren te Deventer.
        + overlijdt 27-09-1885 te Deventer, 67 jaar oud.

  5. Nienke zegt :

    Voor de Nederlandsche maatschappij voor nijverheid en handel, departement Deventer, zie:

    https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=45&miaet=1&micode=0891&minr=995269&miview=inv2

    De voorzitters, secretarissen en penningmeesters staan in deze archiefinventarisatie, maar ik denk niet dat dat ‘gewone’ ambachtslieden zijn. De ledenlijst van 1853 zit in het archief:

    10.3 Ledenlijsten, jaarverslagen en jaarrekeningen in de correspondentie (inv.nrs. 15-33)
    – Ledenlijsten:
    1838 nr. 68
    1839* nr. 69
    1843/44* nr. 287
    1844/45* nr. 328
    1848/49* nr. 539
    1849/50* nr. 609
    1850/51* nr. 809
    1853 nr. 967
    1854/55* nr. 1015
    * Dit betreft aanvullingen op de voorgaande lijst.

    Jaarverslagen zijn ook bewaard, volgens deze inventarisatie.

    Dus misschien kun je eens een kijkje nemen in het Stadsarchief Deventer?

  6. maritamathijsen zegt :

    Veel begint nu richting Deventer te wijzen, en dan zeker die Nijverheidmaatschappij. Zijn de lijsten gedigitaliseerd? Ik zal voorlopig fysiek niet terecht kunnen in Deventer? Vandaag kijk ik niet naar de link – eerst maar eens een familieachtig begin van het jaar! Dank voor je vasthoudendheid, en een goed 2022.

  7. Nienke zegt :

    Over het Departement Deventer van de Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering van Nijverheid is e.e.a. te vinden via Google Books. Daar staat o.a. dat er een leesgezelschap was, zie hieronder.

    —————–

    Bron:
    Tijdschrift ter bevordering van Nijverheid, tweede reeks deel VI (van de geheele reeks deel XXI) met zes Platen. Nederlandsche Maatschappij ter bevordering van Nijverheid, Haarlem, 1858.
    Link:
    https://books.google.nl/books?id=-IASAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false

    Op pagina 115:
    “Het jaar 1858 is het Departement [Deventer] ingegaan met 122 leden.”

    Op pagina 121:
    “De Societeit voor Nijveren van het Departement verkeert in vrij bloeijenden staat. Zij telt 41 leden, die gedurende de wintermaanden éénmaal ’s weeks onder de leiding eener Commissie bijeenkomen. Voor zoover de gelden het toelieten, is er voor goede lectuur gezorgd, waaronder de geschriften der Vereeniging: de Vriend van Armen en Rijken eene voorname plaats beslaan, terwijl nu en dan mondeling voordragten worden gedaan.”

    Op pagina 122:
    “Het Leesgezelschap van het Departement is in goeden staat. Twee malen ’s weeks ontvangt men nieuwe lectuur; een gedeelte der Leden neemt slechts deel aan het lezen van Hoogduitsche werken. Het Departement bezit sinds eenigen tijd: Dingler’s Polyt. Journal, Polyt. Centralblatt, Sloet’s Tijdschrift voor Staathuishoudkunde, de Economist en het bijblad daarbij behoorende, Schat der Gezondheid, de Boeren Goudmijn, de Volksvlijt, terwijl zoo veel mogelijk allerlei brochures over Nijverheid enz. worden aangekocht. Sinds eenigen tijd worden de tijdschriften enz. niet meer onder de Leden verkocht, maar worden zij na lezing bewaard. Men hoopt op die wijze na eenigen tijd eene kleine boekverzameling aan te leggen, die door eenige geschenken reeds in omvang is toegenomen.”

    —————–

    In de editie van enkele jaren (1865) later staat zelfs een lijst met de boeken.

    Bron:
    Tijdschrift uitgegeven door de Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering van Nijverheid, Derde reeks, deel VI (van de geheele reeks deel XXVIII), Haarlem 1865.
    Link:
    https://books.google.nl/books?id=AG1fAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false

    Pagina 110:
    “Een goed geregeld leesgezelschap biedt aan de leden de gelegenheid, om te huis kennis te nemen van de vorderingen op het gebied der Nijverheid. In die leesinrigting zijn thans de aan den voet dezes bij name genoemde periodieke werken opgenomen, die twee maal ’s weeks door een bode aan de leden worden bezorgd en afgehaald.”

    Pagina 111:
    “In de Lees-inrigting zijn opgenomen:
    – Deutsche Illustrirte Gewerbezeitung.
    – Berliner Industrie-Zeitung.
    – De Akkerbouw. [Deze eerste drie] Verschijnen wekelijks en zijn geïllusteerd.
    – Polytechnisches Notizblatt
    – Tijdschrift voor Staathuishoudkunde en Statistiek.
    – De Economist.
    – Bijblad van de Economist.
    – Praktisch Volksboek.
    – De Volksvlijt (geïllustreerd).
    – Het bijblad voor de Volksvlijt.
    – De Industriëeel.
    – Der Arbeiter-Freund.
    – De nieuwe Boeren-Goudmijn.
    – Wetenschappelijke Zaken.
    – En vele Verslagen, Brochures, enz.”

    Kortom, als het boek inderdaad van de Nijverheidsmaatschappij komt, dan gaat het vooral om vakliteratuur en niet om romans die men in de 19e eeuw las.

    • maritamathijsen zegt :

      Fantastisch deze informatie. Het zou er inderdaad toe kunnen leiden dat het leenboek vooral van belang is voor onderzoek naar de verspreiding van kennis onder diverse lagen van de bevolking. Voor mijn boek ‘L. De lezer van de 19de eeuw’ zou het dan van minder belang zijn. Om dit te kunnen verifiëren heb ik een ledenlijst van de Deventerse Nijverheidsmaatschappij nodig! Dank voor het speurwerk!

    • maritamathijsen zegt :

      De Collectie Overijssel in Deventer heeft een archief van de Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en handel, departement Deventer. https://collectieoverijssel.nl/collectie/archieven/?mivast=20&mizig=210&miadt=45&micode=0891&milang=nl&mizk_alle=nijverheid&miview=inv2#inv3t2
      Hierin ook ledenlijsten en notulen. Maar niets gedigitaliseerd, dus we moeten wachten op een archivaris van de Collectie die er in deze tijd wel in mag, of wachten op betere tijden om te zien of uw speurwerk inderdaad naar dit departement van de Nijverheidsmaatschappij leidt.

      • maritamathijsen zegt :

        U gaf dit zelf ook al aan hiervoor!

      • Nienke zegt :

        Tja jammer dat niet alles digitaal is… Misschien wordt het over een paar jaar een stuk makkelijker om zoiets uit te zoeken.

        Op de website staan wel de namen van de voorzitters, secretarissen en penningmeesters. Als die in het uitleenboek voorkomen heb je ook al een aanwijzing, al waren deze mensen misschien wel zo rijk dat ze een persoonlijk abonnement op vakliteratuur konden aanschaffen.

        Voorzitters:
        1843 G. Bussemaker
        1844, 1845 mr. A.J. Houck
        1846 G. Bussemaker
        1847 jhr. C.M. Storm van ‘s-Gravezande
        1848 mr. A.J. Houck
        1849-1851 mr. J.P.G. Morrees
        1852 H.R. Ribbius
        1853 G. Bussemaker
        1854 mr. H. Houck
        1854, 1855 S. van Delden Azn.
        1856-1859 dr. L. Mulder
        1859, 1860 dr. C.H.J. van Berchuys
        1860-1862 mr. A.F. Vos de Wael
        1862-1865 dr. L. Mulder

        Secretarissen:
        1841-1857 dr. B. Meijlink
        1857, 1858 mr. M. Plooij
        1858, 1859 J.E.C. Schook
        1859-1861 J. Westenenk Gzn.
        1862 C.A. Roentgen
        1862-1866 J. Westenenk Gzn.

        Penningmeesters:
        1838-1847 J. Deeleman
        1848-1854 dr. C.H.J. van Berchuys
        1855-1858 A. Bastiaans
        1858, 1859 W. de Visser jr.
        1859-1863 M. van Delden
        1863-1865 P. Hovenaar Rutering
        1866-1868 J. ten Zijthoff

        Opvallend:
        – J. ten Zijthoff (1836-1907) was penningmeester in 1866. Op de foto van het uitleenboek staat ‘F. ten Zijthoff’. Dit was zijn vader, Frederik ten Zijthoff (1798-1869), molenmaker en oprichter van machinefabriek F. ten Zijthoff en Zoon.
        – De aanmerking “Storm van ’s Gravesande” op de foto kan duiden op oud-voorzitter van de Nijverheidsmaatschappij Deventer jhr. Carel Martinus Storm van ‘s-Gravezande, ingenieur en later Tweede Kamerlid, woonachtig in Deventer.

        Ok succes ermee! Als deze namen er niet in staan, dan zul je misschien toch naar Deventer moeten… Of een archiefmedewerker om je vinger winden 😉

      • maritamathijsen zegt :

        Wat een hulp. Ik ben maar eens begonnen aan een excell op de namen, met het probleem dat ze niet altijd goed leesbaar zijn. Bij de eerste uitleendatum (35 uitleningen) kom ik geen van bovenstaande namen tegen. Dit wordt vast een bezoek aan Deventer. Of eens kijken of er een even vasthoudende archiefmedewerker mijn blog volgt… Maar ik ken ook een paar inwoners van Deventer die wellicht tegen de tijd dat het archief weer open is, aan de slag willen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: