Archive by Author | maritamathijsen

Waarde meneer Van Lennep

Vandaag heb ik het boek in handen gekregen dat ik over u geschreven heb. Ik kan u verzekeren dat het er prachtig uitziet. Het is mooi gebonden, het heeft een leeslint en hoewel het 592 pagina’s telt, weegt het maar 941 gram. Dat schitterende portret dat Jan Kruseman van u gemaakt heeft staat op de buitenkant. U gluurt bij wijze van spreken vanuit het boek de wereld binnen. Ik heb meer dan 100 illustraties mogen plaatsen, en die staan er magnifiek in. Tekeningetjes die u gemaakt heeft, portretten van uw ouders, tantes, zus en kinderen, veel Amsterdamse plekjes en natuurlijk briefjes van u. Ik moest erg lachen om een briefje dat u aan uw uitgever Binger schreef toen u drukproeven niet op tijd kreeg: ‘Blad elf! blad 11!! XI!!!’. Zoiets zouden wij nu per email versturen. Ik kon ook een pagina van het handschrift van Multatuli’s Max Havelaar bemachtigen, waarop u met rode inkt correcties aangetekend heeft.

Ik ben er zeker van dat u heel tevreden zult zijn over het uiterlijk. Over de inhoud: tja, meneer Van Lennep, u zult toch wel beseffen dat ik een ander boek heb geschreven dan uw kleinzoon Max in 1909. Dat is echt geen slechte biografie, maar hij heeft wel wat dingen weggelaten die we in 2018, 150 jaar na uw sterfjaar, toch best mogen weten. Uw kleinzoon was ook wel erg geneigd om alles wat u gedaan heeft omhoog te steken. Ikzelf heb me wel gepermitteerd af en toe eens wat kritisch te kijken. Misschien heb ik dat wat te veel gedaan met de ogen van een een-en-twintigste-eeuwer, naar uw zin, maar ik heb toch oprecht geprobeerd me zoveel mogelijk te verplaatsen in de denkwereld van de negentiende-eeuwer. Ik bied u het resultaat aan, met verontschuldigingen als ik misschien wat verkeerde accenten gelegd heb en mogelijk hier en daar wat al te vrijmoedig van uw openhartige privé-brieven en intieme dagboek gebruik gemaakt heb. Ik ben ervan overtuigd dat hedendaagse lezers er u te meer om zullen gaan waarderen als een compleet mens en wellicht daardoor ook eens uw literair werk in handen zullen nemen. Ferdinand Huyck, de Nederlandsche legenden, Klaasje Zevenster, ze mogen toch eigenlijk niet vergeten worden. Maar ik zal al tevreden zijn als er lezers zijn die als ze de biografie uit hebben verzuchten: ‘wat een man! die had ik wel willen leren kennen in het echt. Ik wist niet dat hij zo complex en tegelijkertijd zo fideel in elkaar zat. Dat hij inderdaad een beetje een schavuit was, maar vooral een gedreven idealist. En wat leer je de negentiende eeuw kennen als je over zijn leven leest.’

Met de meeste hoogachting, Marita Mathijsen

P.S. U kijkt waarschijnlijk geen t.v., maar anders zou u a.s. zondag naar VPRO-Boeken kunnen kijken. Zaterdag vertel ik bij de Taalstaat ook over u.

Advertenties

Uitnodiging voor 27 januari

omslag2Uitgeverij Balans, Spui25 en het Prins Bernhard Cultuurfonds nodigen u van harte uit voor de publiekspresentatie van Een bezielde schavuit. Jacob van Lennep van Marita Mathijsen op 27 januari om 17.00 uur in de Lutherse Kerk aan het Spui in Amsterdam.

 Programma 

  • Interview Marita Mathijsen met Jacob van Lennep
  • Liederen op teksten van Jacob van Lennep, met Joan Berkhemer aan de piano, gezongen door bariton Job Hubatka
  • Schrijver Atte Jongstra over de negentiende eeuw
  • Hoogleraar Hans Renders over de biografie
  • Interview biograaf Dik van der Meulen met Marita Mathijsen

Presentatie: Alma Mathijsen.

Jacob van Lennep (1802-1868), gangmaker en spotter, vrouwenliefhebber en hulpvaardig vriend. Hij leidde een fascinerend leven, gespleten tussen de bedrukkende moraal en de turbulente moderniseringen van zijn tijd. Als telg uit een voorname Amsterdamse familie voelde hij de last daarvan op zich drukken. Hij werd niet herkozen als lid van de Tweede Kamer, omdat hij spotverzen over de vaderlandse geschiedenis schreef. Zijn daadkracht was enorm: Amsterdam dankt zijn waterleiding aan hem en Den Haag het behoud van de Ridderzaal. Hij was betrokken bij de plannen voor het Amstel Hotel, het Noordzeekanaal en het Rijksmuseum. Maar Jacob van Lennep was bovenal een getalenteerde, enorm productieve schrijver die de moed had zijn eigen weg te volgen in een door conventies bepaalde tijd.

Marita Mathijsen schreef met Jacob van Lennep een fascinerend levensverhaal, dat tegelijk een biografie is van een tijdperk. Want Jacob van Lennep ís die fenomenale eeuw, met al zijn tegenstrijdigheden.

U kunt zich aanmelden via deze link

[vanaf ongeveer 18 januari ligt het boek in de winkels. Op die dag is de officiële aanbieding voor genodigden. Dan wordt ook de tentoonstelling in het Stadsarchief geopend over Jacob van Lennep en Amsterdam]

Waar zijn de Hodges gebleven?

Waar zijn ze? Er zijn twee schilderijen van Hodges zoek, met portretten uit de Van Lennep-familie. Staan ze te verkommeren op een zolder? In de opslag van een museum? Of hangen ze trots aan de muur bij een verre nazaat van Van Lennep, die met kerstmis misschien een glas wijn heft op de betbetovergrootmoeder en betovergrootvader?

DJvLHodges,HollanderenRueter

David Jacob van Lennep. Links: Hodges, naar een oude foto. Midden: Hollander. Rechts: Rueter

Alleen een sneltekenaar voor een spiegel zou in de negentiende eeuw een selfie kunnen maken. Wie wil weten hoe een negentiende-eeuwse Nederlander van voor zo ongeveer 1840 eruit zag, is aangewezen op schilderijen en tekeningen, en die zijn er in het algemeen alleen van personen uit bekende families. Drie portretschilders waren veruit favoriet: Charles Hodges, Jan Adam Kruseman en Nicolaas Pieneman. Het koningshuis werd door deze drie geschilderd. Hodges, de oudste, schilderde zelfs Lodewijk Napoleon. Ook De familie Van Lennep liet zich ook door deze societyschilders portretteren.

Charles Howard Hodges was geboren in Engeland. Vanaf 1792 tot zijn dood in 1837 woonde hij in Nederland. Hij schilderde de vader van Jacob van Lennep en diens tweede vrouw. Ook zijn grootmoeder poseerde voor Hodges. Jacobs zus Antje en haar man werden ook door Hodges op het doek gezet.

Jacob zelf werd door J.A. Kruseman schitterend geportretteerd: met een blik die op de een of andere manier een scherpe denker verbeeldt en tegelijkertijd onmiskenbaar ironie én erotiek verraadt. Dat doek komt op het omslag van de biografie. Pieneman nam Van Lenneps vrouw voor zijn rekening, althans wat het uitschilderen betreft. Dat portret vond ik bij een nazaat in Zuid-Afrika en dat zal voor het eerst in kleur te zien zijn in het boek. Ik schreef in mijn laatste blog over het portret van de oude Van Lennep door J.A. Schwartze, dat ik met veel moeite op het nippertje nog in de biografie heb kunnen opnemen.

Het is een detectiveachtige zoektocht geweest naar diverse afbeeldingen die ik uiteindelijk vond. Maar er is iets merkwaardigs: drie van de bekende Hodges-portretten in de familie waren zoek.

Van het portret van David Jacob van Lennep, de hoogleraar, bestaan wel twee kopieën. Een ervan, door Georg Rueter in 1919 gemaakt, is in familiebezit. De tweede hangt ergens in een van de gebouwen van de Amsterdamse Universiteit. Ik heb nog niet kunnen achterhalen waar precies. Die is gemaakt door Hendrik Hollander. Maar de echte Hodges is zoek.

Ook van David Jacobs moeder, Cornelia Henriëtta van de Poll, is alleen maar een kopie door Rueter overgeleverd. De echte Hodges is zoek…

41. Cornelia Henriëtta van de Poll c02

Cornelia Henriëtta van de Poll. Kopie naar Ch. Hodges door G. Rueter

Dan komen we bij de tweede vrouw van David Jacob. Ook daarvan was lange tijd alleen maar de kopie door Rueter bekend. Enige tijd geleden kreeg ik een brief van een ver familielid die me uitnodigde bij haar thuis om eens te kijken wie er op het portret stond dat zij aan de muur had hangen. Een vrouw uit de familie. Onmiskenbaar: het was de echte Hodges van Anna Catharina van de Poll, stiefmoeder van Jacob. En daarvan kon ik een opname laten maken. Komt in het boek. De eigenares is inmiddels overleden. 

Maar nu zijn er nog twee echte Hodges zoek. Ergens in de grote familie zijn die misschien nog aanwezig – verkocht zullen ze toch niet zijn? In 2006 is de veiling van de kunstverzameling van Frits Philips geweest, inderdaad, de baas. Frits Philips was getrouwd met Sylvia van Lennep. Op die veiling kwamen bezittingen onder de hamer die Sylvia ingebracht had, onder andere de gouden snuifdoos die David Jacob van koning Lodewijk Napoleon had gekregen. Hij is aan een onbekende verkocht. Ook een portret van Christiaan van Lennep, een zoon van Jacob, werd afgehamerd. Maar Hodges’ waren daar niet bij.

Waar zijn ze dan? Op zolder, in opslag of trots aan die muur bij die verre voorzaat? Het is te laat om ze nog in de biografie te krijgen. Maar wie weet is er een tweede druk nodig en dan… Laat het me weten als u iets weet!

 

 

Hij bleef me aankijken

Gisteren, een sombere decemberdag. Ik ging naar Naarden. Daar, in een opslagloods op een industrieterrein, stond het levensgrote schilderij dat J.G. Schwartze in 1867, een jaar vóór Jacob van Lenneps dood, gemaakt had. Het was indertijd een cadeau van zijn uitgevers, omdat de roman Klaasje Zevenster zoveel winst gebracht had. Tot nog toe was er van dit portret alleen een zwart-wit foto bekend. Ik wilde voor de biografie een kleurenfoto. Het kostte me nogal wat moeite om het schilderij op te sporen. Nadat ik de eigenaar gevonden had, en via allerlei omwegen zijn telefoonnummer had weten te achterhalen, bleek dat hij wachtte op een nieuwe woning. Zijn schilderijen en meubels had hij ondergebracht in een opslag. Nu is het geen sinecure om een schilderij van anderhalve meter hoog dat zorgvuldig verpakt is uit een box halen en te ontdoen van de bescherming, dus het had wat voeten in de aarde voordat ik toestemming kreeg een professionele kleurenfoto te laten maken. Dat gebeurde dus gisteren. Ik kwam bij een immense loods op een industrieterrein, en in die immense ruimte stond op wat lagen karton en een pallet het schilderij opgesteld. Ik weet niet of u die schilderijen kent waarop iemand afgebeeld staat die je van alle hoeken van de kamer lijkt te volgen. In de kinderslaapkamer bij mijn ouders thuis, vroeger, hing zo’n prent van Jezus, die ons voortdurend in de gaten leek te houden. Een beetje verwijtend keek die, alsof hij van te voren al wist dat we wel iets stouts zouden gaan doen.

Schwartzeloods1

Vanaf het moment dat ik naderbij kwam, keek Van Lennep me aan. Onontkoombaar. Het was een vriendelijke blik, een beetje geamuseerd. Waar ik ook ging, hij verloor me niet uit het oog. Ik kreeg hoe langer hoe meer het gevoel dat hij me iets wilde zeggen, maar hoe dichtbij ik ook kwam, ik verstond hem niet. Terwijl de fotograaf lampen neerzette, de camera poseerde, het schilderij waterpas afstelde, schoof met de belichting, metingen verrichtte, een grijsplaatje bij het schilderij hield om de kleurstelling goed te krijgen, bleef ik gefascineerd kijken. Het zilvergrijze haar leek te bewegen in de lichte tocht die er door de loods ging. Van Lennep was bleek, de bleekheid van de winter lag over zijn huid. Zijn hand lag op boeken en papieren, die hij opzij had geschoven om te kijken naar wat er gaande was. Zijn donkerbruine ogen leken alles op te nemen, en ik geloof dat hij ons werkelijk een beetje uitlachte om zoveel gedoe om een kleurenprent.

Die ogen, ik zie ze nu nog. Het lijkt alsof ze met me meegegaan zijn naar Amsterdam, waar ik nu de tweede set drukproeven corrigeer. We zijn nog net op tijd om deze Van Lennep met zijn volgende ogen in het boek te krijgen.

schwartzekop

Brandstichting in Museum Staring

Het Staring Museum zou op 2 december geopend worden in Almen, onder de naam STAAL Museum. Het is geheel op particulier initiatief tot stand gekomen. Er zijn  weinig schrijversmuseums in Nederland, en het was een geweldig idee dat er een aan toegevoegd zou worden, dicht bij A.C.W. Starings woonplaats in Vorden in de Achterhoek. In 2014 heeft Pien Pon een oude bakkerij opgekocht, en die was nu zover opgeknapt dat de openstelling plaats zou vinden. Pien Pon is het brein en de motor achter deze indrukwekkende activiteit. Aan de bakkerij is een groot stuk nieuwbouw toegevoegd, waar de Staring-beleving zich zou afspelen. Er is een promotiefilmpje gemaakt met Mathijs van Nieuwkerk en Kees Hulst als A.C.W. Staring, gebaseerd op een van mijn interviews met negentiende-eeuwse schrijvers uit De geest van de dichter (3e druk), te zien op https://www.youtube.com/watch?v=QQNEBH4zbx8&t=13s

 

brandStaring

Maar in de nacht van 30 november op 1 december hebben vandalen brandend spul door een ingeslagen ruit gegooid. Wraak? Jaloezie? Onbenul? Gewoon lol van opgroeiende pubers? Of is het een ‘hoofdige boer’ geweest zoals in het gelijknamige gedicht van Staring? Dat gedicht speelt zich in Almen af. Er is een brug over een plas gebouwd die zozeer ‘de smaad droeg van zijn nieuwigheid’ dat boer Scholte Stuggink weigerde daaroverheen ter kerke te gaan, en door de modder bleef baggeren. Wat vroeger goed was, eeuw in eeuw uit, moet vast op goede grond rusten, sprak de hoofdige boer. Als onze ouders nooit een brug gebouwd hebben, dan hadden ze daar vast een goede reden voor, meent Scholte Stuggink. Verplaatst naar het heden: we hebben het sinds Starings dood in 1840 zonder museum voor hem kunnen stellen, waar zou dat nu dan voor nodig zijn?

Wie de daders waren die het museum vernield hebben is nog niet bekend. Maar het is om te huilen dat zo’n mooie droom zo tot een nachtmerrie verworden is.

staalmuseum

 

Een onechte zoon wordt een heer

Terwijl ik bezig ben de proeven van Een bezielde schavuit te corrigeren, krijg ik uit het niets een mail van een Weense mevrouw. Ze is een afstammeling van een buitenechtelijke zoon van Jacob van Lennep, en zij heeft een foto van haar voorvader. Daar was ik al jaren naar op zoek en nu kan ik hem op het nippertje nog toevoegen aan de biografie.

Ockenburggeknipt

Jacobus van Ockenburg 1857-1906

Dat Van Lenneps libido niet beperkt was weten we inmiddels wel. Maar dat maakt hem nog niet tot een #I have-pleger. Voor zover ik het achteraf kan beoordelen, vielen de meisjes vrijwillig voor zijn charmes. Toen Van Lennep lid van de Tweede Kamer was, van 1853 tot 1856, verbleef hij daar vaak enige weken achter elkaar. Sommige politici namen dan een maitresse, of gingen naar de hoeren, want de medische opvatting was dat het ongezond was zaad op te potten. Van Lennep huurde kamers bij een bakker. Die had een vrouw van begin twintig, Zwaantje van Ockenburg. Zij had twee kinderen bij de bakker. Maar de bakker kwam er niet meer aan te pas toen volgende kinderen geboren werden. In 1856 kwam er een jongetje ter wereld dat onder haar eigen naam aangegeven werd, Jacobus van Ockenburg. Het ventje haalde maar drie maanden. Daarna volgden nog drie kinderen die niet van de bakker waren, want Jacob van Lennep bleef Zwaantje bezoeken toen hij niet meer in de Tweede Kamer zat. Er kwam weer een Jacobus in 1857, dan in 1861 Cornelis, die net één was toen hij overleed, en in 1865 nog Louisa. En allemaal kinderen van Jacob van Lennep. Met de bakker woonde Zwaantje niet meer samen. Zes weken na de geboorte van Louisa overleed ze.

De twee nog levende kinderen kregen toen onderdak bij een broer van haar. De brief waarin de broer de verzorging toezegde aan Van Lennep is bewaard gebleven bij nazaten van Jacobus van Ockenburg:

Op het verzoek van Wijlen mijne overledene zuster Zwaantje zijn wij bijde mijne echtgenote en ik bereid de zorg voor de kinderen op ons te nemen met tusschen komst van UEd anders kunnen wij het volstrekt niet doen en zoo als wij J.l. zondag hebben afgesproken de twee kinderen voor ƒ 10 gulden per week of ƒ 520 gulden per jaar. Wij zijn bereid om daar voor te tekenen.

Van Van Lennep zelf zijn ook een paar brieven overgeleverd, waarin hij verzekert de belangen van de kinderen beter dan wie dan ook te zullen behartigen. Hij belooft hen ook een uitzet bij meerderjarigheid, als zij zich goed gedragen hebben tot die tijd. Na Van Lenneps dood namen zijn zonen de zorg voor de uitkering over. Het meisje werd niet ouder dan vier, en zo bleef alleen Jacobus over. Toen die meerderjarig werd, kreeg hij aandelen in de Duinwatermaatschappij die Jacob al bij zijn leven klaargelegd had, en een bedrag van 909 gulden, het dividend van die aandelen. Jacobus wist zichzelf omhoog te werken. Hij werd wijnhandelaar in Den Haag. Jacobus’ nazaten weten ze nog steeds dat ze Van Lennep-bloed in de aderen hebben.

 

Gezocht: graf in Semarang

kerkhofsemarang

De tweede zoon van Jacob van Lennep, Christiaan, vertrok in 1852 naar Nederlands-Indië, waar hij ging werken bij de firma Dorrepaal. Hij was toen pas 24 jaar en had al wat akelige ervaringen achter de rug. In 1848 was hij klerk bij de firma Carp. De directeur van die firma, Jan Carp, leende een gigantisch bedrag bij Jacob van Lennep terwijl hij wist op het punt van faillissement te staan. Van Lennep kreeg het nooit terug. Christiaan probeerde daarna in Amerika aan de slag te komen, en vertrok samen met een ‘zaakwaarnemer’ die het benodigde kapitaal voor hem beheerde. Deze man ging er vandoor met het geld van Christiaan. Toen Christiaan teleurgesteld terug was uit Amerika besloot hij in Indië zijn succes te beproeven, zoals dat gebruikelijk was voor avonturiers, mannen met een wat dubieus verleden of lichte of zware loosers uit voorname families. De communicatie verliep via brieven die er maanden over deden voordat ze de familie bereikten. In Indië kwam Christiaan vrij snel aan de slag, maar nogmaals werd hij slachtoffer van malversaties waardoor hij een tijdlang terugviel op ondersteuning van zijn vader en zijn zwager. Ik denk dat hij misschien wat goedgelovig was. Maar hij werkte zich omhoog en toen hij in 1873 terugkwam in Nederland was hij een vermogend man. Hij trouwde in 1857 in Indië met Louise Meis, die daar geboren was. Zijn ouders zouden de schoondochter nooit leren kennen. Van de kleinkinderen kregen ze alleen foto’s onder ogen.

Christiaans oudste kind, Kootje genoemd naar zijn grootvader, stierf op 31 oktober 1864, nog geen vijf jaar oud. Drie dagen na de dood van het jongetje beviel de moeder van een zoon, die opnieuw Kootje genoemd werd. Jacob schreef een gedicht voor zijn ongekende kleinzoon, dat hij speciaal liet drukken en opstuurde naar Indië. Hij stelde daarin het nieuwe kind voor als een retourpresentje van God.

Hij stuurde ook een vers op om op het grafsteentje van de kleine naamgenoot te beitelen, die naast twee overleden zusjes kwam te liggen. Wie weet bestaat het kerkhof in Semarang op Java nog en ligt daar de steen met het vers van Jacob voor Jacob: 

Hier, naast zijn beide zusjes, rust

Een knaapje, eens ieders vreugd en lust.

God schiep behagen in een kind,

Zoo vroeg gerijpt, zoo waard bemind,

En zond den Engel van de dood,

Die ’t opvoerde in zijn vaderschoot.

Dat denkbeeld trooste ’t ouderhart,

Toch drukt en knaagt de scheidenssmart.

In de zesde regel voert hij een breuk in het metrum in, om de scheiding door de dood te benadrukken. Wie heeft vrienden of kennissen in Semarang die op zoek kunnen gaan naar een kerkhof waar nog oude graven van Nederlanders liggen? Mocht het er nog zijn: wie maakt een foto?

Christiaanbijgesneden

Christiaan van Lennep, geschilderd voor zijn vertrek uit Nederland

 

 

Een fanatieke valsspeler en nr. 1000

118. IsraelsInspiratieSAA.jpg

Jacob van Lennep aan zijn schrijftafel

Enige dagen geleden stond er op mijn blog dat ik 993 volgers had en opging naar de duizend. Ik beloofde een gesigneerde biografie én toegang tot de besloten eerste presentatie op 18 januari in het Stadsarchief aan nr. 1000. Een dag later heb ik het cijfer weggehaald, want ik wilde voorkomen dat mensen gingen uitrekenen wanneer ze nr. 1000 waren, en wachtten met aanmelden. Maar toen was er een zekere B.d.G. die zo graag de duizendste werd dat die zich vier keer inschreef, ofschoon hij al een bestaande volger was. Een dergelijk fanatisme wil ik belonen, ook al is het vals spelen. Van Lennep zou hierom vast gegrinnikt hebben.  Dus nu heb ik twee prijswinnaars! De echte nr. 1000 is een zekere andrek65 van wie ik geen mailadres heb. Wil andrek zich bij mij melden? En nr. 999, 997, 996 en 995 is B.d.G. die ik hierbij uitnodig op 18 januari naar het stadsarchief te komen en een biografie in ontvangst te nemen.

 

En hier een cadeau voor alle volgers, nieuw en oud: omdat er 18 januari geen plaats voor iedereen is heb ik een extra feestelijke presentatie op 27 januari in de Lutherse kerk op het Spui om 5 uur. Voor iedereen toegankelijk. Jacob van Lennep heeft toegezegd zich dan te laten interviewen en er wordt muziek op tekst van hem gespeeld.

Bijzondere dagen

De leukste dagen bij het onderzoek naar Jacob van Lennep, waren de keren dat ik bij een nazaten op bezoek mocht die nog wat aandenken aan betovergrootpapa in huis hadden. Zo ben ik aan een portretje van Sara, de oudste dochter van Jacob, gekomen, zo heb ik zilverwerk en een degen van hem vastgehouden, zo zag ik een portret van Vondel dat in Jacobs studeerkamer hing, bekeek ik de originele tekeningen van Rochussen bij zijn historische romans. Gisteren mocht ik op bezoek bij een betachterachterkleinzoon die het schrijfbureau en een schrijfcassette van hem bewaart. Ik herinnerde me de beschrijving die A. de Bull geeft van Jacobs studeervertrek:

Vondels beroemd portret van Filips Koning (1662) prijkte boven de deur en was er ’t grootste cieraad; aan den schoorsteen hing een portretjen van Walter Scott en op een ouderwetsche sekretaire zag men een kleine buste van Willem I; in een hoek stond een staatsiedegen. Langs den muur gesloten boekenkasten. Een schrijftafel op ‘t midden van den vloer; maar zij diende meer tot “stapelplaats” van boeken, papieren, brieven – kwade tongen beweerden dat er ook een stuk of wat snuifdoozen op gevonden werden, – dan tot werken. Neen, van Lennep zat altijd in makkelijk schrijfstoeltjen aan een klein tafeltjen daarneven, waarop een opengeslagen schrijfkassette, die de sporen van jaren lang gebruik droeg.

In het enorme bedrijf van deze Van Lennep (een bedrijf dat installaties voor waterzuivering maakt) nam hij me mee naar een van de kantoorkamers. Daar stond de schrijftafel met een tiental laatjes en een ingelegd leren blad. Jacob kreeg dit bureau van zijn vrouw bij hun zilveren huwelijk. Ik volgde mijn eerste opwelling: zoeken naar de geheime lade waarin ik de brieven van Doortje zou vinden. Maar natuurlijk wist ik ook wel dat die er niet was. Het duurde even voordat ik op aandringen van Van Lennep junior achter het bureau plaats durfde nemen. Ik streek over het leren blad, voelde aan de inktvlekken, probeerde een geur op te snuiven. Een paar ogenblikken en ik wist het: hij rook heel licht naar inkt, maar vooral naar warm zand, het zand van duinen waar de zon lang op geschenen heeft. Voordat ik de tabak van zijn pijp kon ruiken was het al weg.

IMG_6541 (1)

En nog was de sentimental journey niet voorbij. Het prachtige oude woonhuis van de nazaat hing vol met portretten van de familie: litho’s, gravures, maar ook schilderijen. Natuurlijk was er ook een boekenkamer met eerste en latere drukken. Daar stond ook de ‘opengeslagen schrijfcassette’. Opnieuw moest ik slikken. Daaraan zat hij dus het liefst, daarin zat nog steeds de inktpot waarin hij de ganzenveer doopte, daarin het potje voor zand dat over natte inkt gestrooid werd. Al die duizenden brieven die ik gelezen heb, schreef hij daar.

IMG_2809

Wil je hem meteen meenemen? vroeg Van Lennep junior. De cassette mag namelijk op de tentoonstelling komen te staan die op 18 januari in het Amsterdams Stadsarchief opent. Of ik het bureau ook wilde exposeren? Geen probleem. Gemakkelijk, hartelijk, zonder omslachtigheden of plichtplegingen. Het Van Lennep-dna zit nog steeds in de familie.

Huwelijkscadeaus: een intiem kijkje

Jarenlang heeft er bij mij op zolder een doos gestaan met het opschrift ‘onbruikbare huwelijkscadeaus’. Daarin zaten kaasplankjes, jampothouders, zilveren flesafsluiters, gehaakte tafelkleedjes, cocktailprikkers, servetringen, fruitmesjes en dergelijke. Ik kreeg ook bruikbare dingen: lakens en handdoeken die nog steeds goed zijn (kwaliteit 1970). En een hogedrukpan waarin ik ook nu nog bouillon trek. Het was in die tijd gebruikelijk dat je voor een bruiloft een lijstje opstelde om het huis in te richten dat je met je echtgenoot zou betrekken. Praktische zaken dus. Wij deden dat niet, we woonden al samen en we kochten meubels en andere spullen op het Waterlooplein. Dus kregen we van tantes en ooms en kennissen van de wederzijdse ouders erg veel dingen die in onze hippiehuishouding niet van pas kwamen. Als ik een lijstje had samengesteld zouden daar boeken, platen en schoenen op gestaan hebben.

Ik kwam een lijstje van huwelijkscadeaus uit 1857 tegen. Maurits van Lennep, Jacobs derde zoon, trouwde toen met Carolina van Loon. Carolina stamde uit een steenrijke Amsterdamse familie. Haar moeder was een Van Winter, uit de familie van de kostbare kunstcollectie. Het was een ‘ons-trouwt-ons’-bruiloft, want moeder Van Winter-van Loon was een halfzus van Jacob van Lenneps moeder. Kunt u het nog volgen? Toch had tante Van Winter het huwelijk lang geboycot: volgens de familieoverlevering vond ze Maurits van Lennep niet rijk genoeg en ze gaf pas toestemming toen Maurits een baan kreeg als substituut-officier van justitie in Nijmegen.

93. Maurits en Lore van Lennep1

Alles wat het aanstaand bruidspaar kreeg is even praktisch. Alleen is de coördinatie blijkbaar gebrekkig geweest, want ze kregen bijvoorbeeld twee sofa’s, zeven voetenbankjes en drie pendules. Een piano werd ook bezorgd, en een ‘stomme knecht’ om ’s avonds voor het slapen gaan kleding overheen te kunnen hangen. Voor Caroline was er een ‘bonheur du jour’, een damesschrijfbureau. De ‘gewerkte chauffeuse’, een grote leunstoel, zal wel door Maurits ingenomen zijn. Verder dienblaadjes, lampenkappen, inktkokers, theestoven, een luciferdoofpotje, 18 wijnglazen, 12 stoelen, tafelmessen (24 grote en 18 kleine), een sleutelmandje, een blaasbalg met een stoffer en een mosterdpot. Kortom allemaal dingen waarvan wij nauwelijks meer weten wat we er mee moeten. De gulle gevers staan achter de cadeaus vermeld. Het is een en al hoogste kringen: Elout, Schimmelpenninck, Van de Poll, Hartsen, maar ook nouveau riche: Borski bijvoorbeeld. Het echtpaar Van Eeghen gaf een paar bloempotten, de blaasbalg met stoffer kwam van het echtpaar Van Loon-Borski. Ik weet niet wat ik daarvan moet denken, dat deze megarijke mensen zoiets prozaïsch schenken. De enigen zonder status die op het lijstje staan zijn de dienstboden van de heer Van Lennep. Die schonken een koffiekan van Brits metaal.

Of Maurits en Caroline ook een doos onbruikbare huwelijkscadeaus maakten? Ik heb er geen antwoord op.

huwelijkscadeausMauritsCaroline4